{"id":3089,"date":"2012-06-01T13:50:32","date_gmt":"2012-06-01T13:50:32","guid":{"rendered":"http:\/\/wprawnymokiemhistoryka.pl\/?p=3089"},"modified":"2024-03-11T10:03:52","modified_gmt":"2024-03-11T10:03:52","slug":"zydzi-w-olkuszu-w-latach-1939-1942","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/2012\/06\/01\/zydzi-w-olkuszu-w-latach-1939-1942\/","title":{"rendered":"\u017bydzi w Olkuszu w latach 1939-1942, siedemdziesi\u0105ta rocznica likwidacji olkuskiego getta"},"content":{"rendered":"
\n

Powiat olkuski w 1939 r.<\/strong><\/p>\n

W pierwszych dniach wrze\u015bnia 1939 r. hitlerowcy po zaj\u0119ciu powiatu olkuskiego, po\u0142o\u017conego w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci Wy\u017cyny Krakowsko-Cz\u0119stochowskiej i granicz\u0105cego z Zag\u0142\u0119biem D\u0105browskim, G\u00f3rnym \u015al\u0105skiem i ziemi\u0105 krakowsk\u0105, przyst\u0105pili do budowy w\u0142asnego aparatu w\u0142adzy opartego a terrorze oraz eksterminacyjnych i zbrodniczych dzia\u0142aniach. Z cz\u0119\u015bci ziem polskich w\u0142\u0105czonych do III Rzeszy, na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 pa\u017adziernika tego\u017c roku, utworzono m.in. rejencj\u0119 katowick\u0105, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej wesz\u0142a w sk\u0142ad prowincji g\u00f3rno\u015bl\u0105skiej. Przy\u0142\u0105czono do niej po\u0142udniowo-zachodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 powiatu olkuskiego wraz z Olkuszem, kt\u00f3remu nadano p\u00f3\u017aniej niemieck\u0105 nazw\u0119 Ilkenau.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Mapa niemiecka okupowanych ziem polskich, kolorem czerwonym zaznaczony podzielony powiat olkuski.<\/figcaption><\/figure>\n

Tereny te traktowano jako integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pa\u0144stwa niemieckiego. Pozosta\u0142\u0105, p\u00f3\u0142nocno-wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 powiatu olkuskiego, w\u0142\u0105czono do Generalnego Gubernatorstwa, kt\u00f3re utworzono 26 pa\u017adziernika 1939 r.Niemieckim landratem (starost\u0105) Olkusza ju\u017c we wrze\u015bniu 1939 r. okupant mianowa\u0142 dr. Heinricha Grolla, poprzednio pracownika hitlerowskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, kt\u00f3ry sprawuj\u0105c sw\u00f3j urz\u0105d, ci\u0105gle zabiega\u0142, aby do III Rzeszy w\u0142\u0105czy\u0107 ca\u0142y powiat olkuski, motywuj\u0105c to wzgl\u0119dami gospodarczymi i demograficznymi. Na przy\u0142\u0105czonych do III Rzeszy ziemiach polskich wprowadzono s\u0105downictwo karne. W systemie represji hitlerowcy usi\u0142owali znale\u017a\u0107 uzasadnienie prawne dla wydawanych przez siebie zaostrzonych kar w odniesieniu do Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w.<\/p>\n

Eksterminacja ludno\u015bci \u017cydowskiej<\/strong><\/p>\n

Od wiosny 1941 r. zacz\u0119to gromadzi\u0107 \u017byd\u00f3w na ziemi olkuskiej w wybranych dzielnicach miast i miasteczek. Eksterminacj\u0119 ludno\u015bci \u017cydowskiej z Olkusza, Wolbromia, Pilicy, Ska\u0142y i innych miejscowo\u015bci przedwojennego powiatu olkuskiego zako\u0144czono w 1943 r., przy czym najwi\u0119ksze jej nasilenie nast\u0105pi\u0142o w 1942 r. \u017bydzi ci gin\u0119li z g\u0142odu lub na skutek chor\u00f3b w gettach, a tak\u017ce w licznych egzekucjach w pobli\u017cu lub samych miejscach ich zamieszkania oraz w komorach gazowych w Be\u0142\u017ccu i KL Auschwitz. Og\u00f3\u0142em w r\u00f3\u017cnych okoliczno\u015bciach zgin\u0119\u0142o np. z gminy Pilica ponad dwa tysi\u0105ce \u017byd\u00f3w, ze S\u0142awkowa oko\u0142o tysi\u0105c, z Olkusza oko\u0142o trzy tysi\u0105ce, z Wolbromia oko\u0142o pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy.<\/p>\n

\n
\n
<\/dt>\n
Relacja Janiny Cyry (z d. Kocjan)<\/strong><\/dt>\n<\/dl>\n<\/div>\n

„Kiedy\u015b by\u0142am uczennic\u0105 szko\u0142y powszechnej przy ul. G\u00f3rniczej w Olkuszu. Wracaj\u0105c do moich wspomnie\u0144 szkolnych chcia\u0142am podkre\u015bli\u0107, \u017ce prawie po\u0142ow\u0119 uczennic mojej klasy stanowi\u0142y \u017byd\u00f3wki. Nie by\u0142o mi\u0119dzy nami r\u00f3\u017cnic ani antagonizm\u00f3w. Bardzo dobrze czu\u0142am si\u0119 w tej szkole, a wszystkie uczennice by\u0142y bardzo grzeczne. Grono nauczycielskie traktowa\u0142o nas jednakowo. Jedynie w sobot\u0119 my Polki mia\u0142y\u015bmy powt\u00f3rk\u0119 z przerobionego materia\u0142u i musia\u0142y\u015bmy obowi\u0105zkowo przyj\u015b\u0107 do szko\u0142y, a nasze kole\u017canki \u017byd\u00f3wki w zwi\u0105zku ze \u015bwi\u0119tem \u017cydowskim \u201eszabasem\u201d mia\u0142y w tym czasie dzie\u0144 wolny od nauki. Uczennice \u017byd\u00f3wki nie przychodzi\u0142y r\u00f3wnie\u017c do szko\u0142y w \u017cydowskie \u015bwi\u0119ta, a po swoich \u015bwi\u0119tach wiosennych cz\u0119stowa\u0142y nas zawsze mac\u0105. By\u0142y to cienkie, bia\u0142e placuszki z pszenicy. Dziewczynki te wprawdzie mi\u0119dzy sob\u0105 rozmawia\u0142y po \u017cydowsku, lecz po polsku potrafi\u0142y m\u00f3wi\u0107 bardzo poprawnie. Podkre\u015blam – religia to by\u0142a jedyna istotna r\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy nami.<\/p>\n

\"Uczennice<\/a>
Uczennice sz\u00f3stej klasy szko\u0142y powszechnej w Olkuszu (rocznik 1931\/32), szesna\u015bcie uczennic tej klasy to \u017byd\u00f3wki, w pierwszym rz\u0119dzie siedzi Janina Kocjan (po m\u0119\u017cu Cyra), sz\u00f3sta od lewej strony.<\/figcaption><\/figure>\n

Podczas okupacji hitlerowskiej jako osoba znaj\u0105ca j\u0119zyk niemiecki otrzyma\u0142am prac\u0119 w biurze Urz\u0119du Gminy Rabsztyn w Olkuszu.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Egzekucja olkuskich \u017byd\u00f3w w marcu 1942 r.<\/figcaption><\/figure>\n

Okropne wra\u017cenie wywar\u0142o na mnie w tym okresie publiczne powieszenie przez Niemc\u00f3w na kasztanach w Olkuszu przy ul. Ko\u015bciuszki trzech m\u0142odych ch\u0142opc\u00f3w \u017cydowskich. Polacy byli zmuszani, aby ten straszny widok ogl\u0105da\u0107.<\/p>\n

\"Mordka<\/a>
Mordka Glajtman z Olkusza, \u017cy\u0142 lat 21<\/figcaption><\/figure>\n
\"Chaim<\/a>
Chaim Pinkus z Olkusza, \u017cy\u0142 lat 32<\/figcaption><\/figure>\n
\"Moszek<\/a>
Moszek Macner z Olkusza, \u017cy\u0142 lat 42<\/figcaption><\/figure>\n

By\u0142am r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadkiem, pracuj\u0105c w biurze Urz\u0119du Gminy Rabsztyn mieszcz\u0105cym si\u0119 przy Rynku w Olkuszu, jak Niemcy wyprowadzali w du\u017cej kolumnie \u017byd\u00f3w ul. S\u0142awkowsk\u0105. Wtedy nie wiedzia\u0142am dok\u0105d ich prowadz\u0105. Z przera\u017ceniem tylko m\u00f3wili\u015bmy, \u017ce w nast\u0119pnej kolejno\u015bci to my Polacy tak p\u00f3jdziemy”.<\/p>\n

Janina Cyra, Olkusz nie by\u0142 Jedwabnem, \u201eS\u0142owo \u017bydowskie\u201d 2004 nr 7-8.<\/p>\n

Relacja Efraima Parasola<\/strong><\/p>\n

W \u017bydowskim Instytucie w Warszawie s\u0105 przechowywane nieliczne relacje \u017byd\u00f3w olkuskich, kt\u00f3rzy prze\u017cyli Holocaust. Jedn\u0105 z najciekawszych jest relacja Efraima Parasola, ur. 5.3.1900 r. w Olkuszu, zamieszka\u0142ego po wojnie w Katowicach:<\/p>\n

\u201e(…) Spo\u0142ecze\u0144stwo \u017cydowskie Olkusza by\u0142o w swojej wi\u0119kszo\u015bci pochodzenia miejscowego i sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z drobnych kupc\u00f3w, straganiarzy, w\u0142a\u015bcicieli drobnych warsztat\u00f3w przemys\u0142owych i rzemie\u015blniczych; krawieckich, szewskich, stolarskich, \u015blusarskich itp. Spo\u0142ecze\u0144stwo \u017cydowskie mia\u0142o swojego lekarza \u017byda, 2 adwokat\u00f3w i 2 dentyst\u00f3w. \u017bycie religijne koncentrowa\u0142o si\u0119 w synagodze, bo\u017cnicy i w wielu ortodoksyjnych domach modlitwy. Z braku w\u0142asnej szko\u0142y m\u0142odzie\u017c \u017cydowska ucz\u0119szcza\u0142a do publicznych, og\u00f3lnych.<\/p>\n

W poniedzia\u0142ek 4 wrze\u015bnia 1939 r. wkroczy\u0142a armia niemiecka do Olkusza i zacz\u0105\u0142 si\u0119 \u201epotop prze\u015bladowa\u0144\u201d i udr\u0119cze\u0144 ludno\u015bci \u017cydowskiej, kt\u00f3ra natychmiast musia\u0142a si\u0119 stawi\u0107 do rob\u00f3t publicznych, gdzie nadzorcy morderczo ich bili i katowali bez \u017cadnego przewinienia. Dzie\u0144 za dniem z wczesnego rana do p\u00f3\u017anego wieczoru pracowali \u017bydzi cz\u0119sto przy bezu\u017cytecznych pracach bici przez hitlerowskich zbrodniarzy, dla kt\u00f3rych widowisko to by\u0142o rozrywk\u0105. \u017bydzi zostaj\u0105 usuni\u0119ci z \u0142adniejszych mieszka\u0144 z centrum miasta i rabuje si\u0119 ich dobytek.<\/p>\n

W listopadzie 1939 r. zostaje utworzona Rada \u017bydowska na \u017c\u0105danie w\u0142adz niemieckich, z prezesem Szwarcbergiem na czele. 15 najbardziej powa\u017canych obywateli miasta zabieraj\u0105 Niemcy jako zak\u0142adnik\u00f3w na kilka tygodni, m\u0119cz\u0105c przy tym ich w okropny spos\u00f3b. W pocz\u0105tku grudnia 1939 r. zostaje u nas wprowadzona oznaka ha\u0144by w formie bia\u0142ej opaski, kt\u00f3r\u0105 zobowi\u0105zany by\u0142 nosi\u0107 ka\u017cdy \u017byd i \u017byd\u00f3wka na lewym ramieniu z wyszyt\u0105 gwiazd\u0105 Dawida.<\/p>\n

W styczniu 1940 r. Centrala \u017bydowska w Sosnowcu mianuje niejakiego Sobola komisarzem Rady \u017bydowskiej w Olkuszu, kt\u00f3ry \u015bci\u0105ga wielkie podatki z \u017byd\u00f3w miejscowych i stoi na stra\u017cy wype\u0142niania wszystkich zlece\u0144 Centrali. \u017bydzi zostaj\u0105 zmuszeni do oddania kontrybucji w formie z\u0142ota. Sobol organizuje milicj\u0119, kt\u00f3ra dopilnowuje, \u017ceby \u017caden \u017byd nie wykr\u0119ca\u0142 si\u0119 z rob\u00f3t. W tym samym czasie zostaje zbezczeszczona synagoga.<\/p>\n

W lutym 1940 r. likwiduje si\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 sklep\u00f3w \u017cydowskich, a inne zajmuj\u0105 po prostu sprawiedliwo\u015bci\u0105 hitlerowsk\u0105 Niemcy. Zn\u00f3w zamyka si\u0119 kilka ulic dla \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy musz\u0105 nak\u0142ada\u0107 du\u017co drogi, by dosta\u0107 si\u0119 do sklep\u00f3w, gdzie wydawano dla nich \u017cywno\u015b\u0107. Kartki dla \u017byd\u00f3w nosi\u0142y specjalny napis \u201eJude\u201d.<\/p>\n

(…) 15 czerwca 1940 r. zostaje sprowadzonych do Olkusza 1500 \u017byd\u00f3w z Chorzowa, Pia\u015bnik i innych miejscowo\u015bci G\u00f3rnego \u015al\u0105ska, kt\u00f3rzy po zrabowaniu dobytku zostali wygnani ze swoich dotychczasowych siedzib. Wysiedle\u0144cy zostali rozlokowani w\u015br\u00f3d miejscowej ludno\u015bci \u017cydowskiej, kt\u00f3ra liczy\u0142a wtedy oko\u0142o 4000 os\u00f3b.<\/p>\n

(…) We wrze\u015bniu lub na pocz\u0105tku pa\u017adziernika 1940 r. Rada \u017bydowska na zarz\u0105dzenie w\u0142adz niemieckich wysy\u0142a 70 m\u0119\u017cczyzn do dulagu (Durchgangslager \u2013 ob\u00f3z przej\u015bciowy \u2013 dop. A.C.) w Sosnowcu, sk\u0105d zostaj\u0105 skierowani na prace do Niemiec. Przyrzeczono im, \u017ce wr\u00f3c\u0105 po 3 miesi\u0105cach, ale jak okaza\u0142o si\u0119 ju\u017c wi\u0119cej stamt\u0105d nie powr\u00f3cili. Od tego czasu Arbeitseinsatz (biuro zatrudnienia \u2013 dop. A.C.) poch\u0142ania stale coraz wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015b\u0107 m\u0142odzie\u017cy \u017cydowskiej, a w wypadku niestawienia si\u0119 wezwanego do pracy, aresztuje si\u0119 jego rodzic\u00f3w lub rodze\u0144stwo i trzyma si\u0119 ich tak d\u0142ugo, a\u017c stawia si\u0119 wezwany. M\u0142odzie\u017c \u017cydowska broni si\u0119 jednak wszelkimi \u015brodkami biernego oporu, by unikn\u0105\u0107 wyw\u00f3zki do lagru, kt\u00f3ra jest r\u00f3wnoznaczna ze \u015bmierci\u0105.<\/p>\n

W 1941 r. zostaje przygotowane getto. Spo\u0142ecze\u0144stwo aryjskie, kt\u00f3re mieszka za miastem zostaje przesiedlone do centrum do mieszka\u0144 \u017cydowskich, a \u017bydzi zostaj\u0105 przymusowo przesiedleni za miasto do Sikorki i na S\u0142owiki. Celem po\u0142\u0105czenia tych 2 skupisk \u017cydowskich zostaje zrobiona specjalna droga.<\/p>\n

W maju 1941 r. wszyscy \u017bydzi z Olkusza s\u0105 skupieni ju\u017c w tych 2 miejscowo\u015bciach i \u017cyj\u0105 w bardzo ci\u0119\u017ckich warunkach mieszkaniowych. Kilka rodzin musia\u0142o mieszka\u0107 w jednym mieszkaniu. Skupienie \u017byd\u00f3w w jednym miejscu u\u0142atwia organizowanie \u0142apanek i wysy\u0142anie m\u0142odzie\u017cy \u017cydowskiej do przymusowych oboz\u00f3w pracy.<\/p>\n

We wrze\u015bniu 1941 r. zostaje zamieniona opaska na \u017c\u00f3\u0142t\u0105 \u0142at\u0119 w formie gwiazdy Dawida z napisem \u201eJude\u201d (…). Ka\u017cdy \u017byd i \u017byd\u00f3wka od 12 roku \u017cycia musi nosi\u0107 znak ha\u0144by przyszyty na ubraniu na piersi. Gdy \u017byd zostaje schwytany bez znaku ha\u0144by lub ze \u017ale przyszytym, ca\u0142a jego rodzina zostaje wys\u0142ana do wi\u0119zienia w Mys\u0142owicach, sk\u0105d nikt nie wr\u00f3ci\u0142. W getcie \u017bydzi cierpi\u0105 g\u0142\u00f3d, gdy\u017c \u017cywno\u015b\u0107 otrzymana z przydzia\u0142u nie pokrywa minimalnych potrzeb.<\/p>\n

\"Mordka<\/a>
Mordka Glajtman, karta z bloku nr 11 w KL Auschwitz<\/figcaption><\/figure>\n
\"Chaim<\/a>
Chaim Pinkus, karta z bloku nr 11 \u00a0w KL Auschwitz<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"<\/a>
Moszek Macner, karta z bloku nr 11 w KL Auschwitz<\/figcaption><\/figure>\n

W marcu 1942 r. w Purym prze\u017cywaj\u0105 \u017bydzi z Olkusza wielk\u0105 tragedi\u0119. Bez \u017cadnej przyczyny p\u0119dza si\u0119 wszystkich \u017byd\u00f3w i zmusza si\u0119 ich do przygl\u0105dania si\u0119 okropnemu widowisku zbrodniczego bestialstwa wieszania 4 \u017byd\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znalaz\u0142 si\u0119 17-letni Glajtman i 30-letni Matzner. Ofiary wisz\u0105 kilka godzin do przyjazdu auta z O\u015bwi\u0119cimia, kt\u00f3re wozi\u0142o r\u00f3wnie\u017c 2 ofiary z B\u0119dzina i 5 z Sosnowca. Na tym nie ko\u0144cz\u0105 si\u0119 prze\u015bladowania \u017byd\u00f3w z Olkusza.<\/p>\n

9 czerwca 1942 r., gdy ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo jeszcze spa\u0142o, getto zostaje obl\u0119\u017cone przez kilkuset gestapowc\u00f3w i SS-wc\u00f3w i przy nieustaj\u0105cej strzelaninie wyp\u0119dza si\u0119 ca\u0142\u0105 ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 do budynku by\u0142ego gimnazjum, gdzie do 11 czerwca odbywaj\u0105 si\u0119 tam straszne sceny. Starcy, chorzy, kobiety i dzieci po prostu dusz\u0105 si\u0119 ze \u015bcisku i gor\u0105ca. Upa\u0142 jest straszny. Nie mo\u017cna otrzyma\u0107 ani kropli wody, strzelanina nie ustaje, ludzie padaj\u0105 jak muchy. Gdy zostaj\u0105 podstawione wagony, wp\u0119dza si\u0119 do nich ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 w liczbie oko\u0142o 2000 os\u00f3b po najwi\u0119kszej cz\u0119\u015bci starcy i dzieci. R\u00f3wnie\u017c trupy wrzuca si\u0119 razem z \u017cyj\u0105cymi do wagon\u00f3w, kt\u00f3re si\u0119 zamyka, piecz\u0119tuje i wysy\u0142a do O\u015bwi\u0119cimia, prosto do krematorium.<\/p>\n

12 czerwca 1942 r. na czwarty dzie\u0144 akcji przyjecha\u0142 z Centrali \u017bydowskiej w Sosnowcu Merin ze swoj\u0105 sekretark\u0105 Czarn\u0105. Wybrano 400 m\u0142odych m\u0119\u017cczyzn i kobiet i wys\u0142ano na roboty do obozu. Ponadto jeszcze 1300 os\u00f3b za\u0142adowano do poci\u0105gu i wys\u0142ano w tym samym kierunku, gdzie kierowano ich braci i siostry, ojc\u00f3w, matki i dzieci. Sto sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w, pracownik\u00f3w Judenratu i milicji i niekt\u00f3rzy znajomi pan\u00f3w z Centrali zostali przesiedleni do Sosnowca.<\/p>\n

15 os\u00f3b pozostaje na miejscu dla likwidacji maj\u0105tk\u00f3w \u017cydowskich, lecz po 2 dniach miejscowe w\u0142adze wyp\u0119dzaj\u0105 ich i zbrodniarze niemieccy rabuj\u0105 i dziel\u0105 si\u0119 swym \u0142upem, przez wiele lat skrz\u0119tnie zbieranym i zapracowanym przez ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105. 15 czerwca 1942 r. Olkusz jest bez \u017byd\u00f3w.<\/p>\n

W chwili obecnej zosta\u0142o przy \u017cyciu prawdopodobnie stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w rozproszonych po r\u00f3\u017cnych miejscowo\u015bciach. W samym Olkuszu nie ma \u017byd\u00f3w\u201d.<\/p>\n

\u017bydowski Instytut Historyczny w Warszawie. Relacje indywidualne, sygn. 301\/1551, relacja Efraima Parasola, k. 1-6.<\/p>\n

Relacja Mariana G\u0142uszeckiego<\/strong><\/p>\n

Marian G\u0142uszecki<\/strong> (Auerhahn), ur. 26.11.1900 r. w Cebrowie ko\u0142o Tarnopola, zamieszka\u0142y w Olkuszu, by\u0142y wi\u0119zie\u0144 Auschwitz, Gross-Rosen i Buchenwaldu, zmar\u0142 w Krakowie w 1981 r.<\/p>\n

\u201eW czerwcu 1942 r. nast\u0105pi\u0142a likwidacja getta w Olkuszu. (…) Akcja rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 nad ranem. Dzielnica obstawiona by\u0142a podw\u00f3jnym szpalerem policji niemieckiej. (…) Milicjanci \u017cydowscy, kt\u00f3rzy na akcj\u0119 t\u0119 przyszli specjalnie z B\u0119dzina i Sosnowca, zn\u0119cali si\u0119 w niemo\u017cliwy spos\u00f3b nad lud\u017ami, bij\u0105c i kopi\u0105c ich nogami. Jeden z nich szczeg\u00f3lnie wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 pod tym wzgl\u0119dem brutalno\u015bci\u0105. (…) zawo\u0142a\u0142 mnie jeden z gestapowc\u00f3w i zapyta\u0142, wskazuj\u0105c na to, co robi milicja \u017cydowska, jak mi si\u0119 to podoba i co ja o tym s\u0105dz\u0119. Powiedzia\u0142, \u017ce ordnerzy \u017cydowscy zachowuj\u0105 si\u0119 znacznie gorzej ni\u017c gestapowcy i \u017ce wzywa mnie na \u015bwiadka, \u017ce gestapo w og\u00f3le ludzi nie bije, jak sam zreszt\u0105 widz\u0119 (…). Wspomniany wy\u017cej gestapowiec w mojej obecno\u015bci zawo\u0142a\u0142 jednego ordnera do siebie, zbi\u0142 go i zrzuci\u0142 ze schod\u00f3w, pytaj\u0105c si\u0119 mnie, czy s\u0142usznie zrobi\u0142. Po sko\u0144czonej likwidacji okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w kryj\u00f3wkach znajduje si\u0119 ca\u0142a masa \u017byd\u00f3w (…). Kryj\u00f3wki zazwyczaj by\u0142y z g\u00f3ry przygotowane i tak dobre, \u017ce odkrycie ich przez Niemc\u00f3w by\u0142o niemo\u017cliwe. Wynajdywali je jednak, prze\u015bcigaj\u0105c si\u0119 w gorliwo\u015bci, \u017cydowscy ordnerzy, doprowadzaj\u0105c tych ludzi na punkt zborny. Ludzi ukrywaj\u0105cych si\u0119 (…) do\u0142\u0105czono automatycznie do transportu o\u015bwi\u0119cimskiego. Ka\u017cdy \u017byd, spotkany w tym czasie na ulicy getta, by\u0142 nara\u017cony na \u015bmier\u0107 przez zastrzelenie na miejscu\u201d.<\/p>\n

\u017bydowski Instytut Historyczny w Warszawie. Relacje indywidualne, sygn. 301\/3321, relacja b. wi\u0119\u017ania Mariana G\u0142uszeckiego (Auerhahna; kopia tej relacji jest przechowywana w: APMA-B. Zesp\u00f3\u0142 O\u015bwiadcze- nia t. 153, k. 87-101.<\/p>\n

Relacja Marii Feczki o zag\u0142adzie olkuskich \u017byd\u00f3w wierszem pisana<\/strong><\/p>\n

\"\u017bydzi<\/a>
\u017bydzi przed wywiezieniem w drodze na dworzec kolejowy w Olkuszu<\/figcaption><\/figure>\n

„Zjecha\u0142o Gestapo dzielnic\u0119 \u017cydowsk\u0105 otoczono<\/p>\n

Wszystkich \u017byd\u00f3w wyci\u0105gni\u0119to z dom\u00f3w, w gimnazjum st\u0142oczono.<\/p>\n

Tu ich posortowano – na kilka partyj podzielono<\/p>\n

I tak koleino z ghetta wywo\u017cono.<\/p>\n

Biednych, starych i chorych osobno umie\u015bcili,<\/p>\n

Do jednego budynku jak byd\u0142o wpu\u015bcili,<\/p>\n

Wszyscy musieli obok siebie sta\u0107, nie wolno im by\u0142o usi\u0105\u015b\u0107.<\/p>\n

Jedzenie przywo\u017cono; wszyscy kolejno dostawali<\/p>\n

W pogoni za chlebem niekt\u00f3rzy starcy na ziemi\u0119 padali,<\/p>\n

Bo g\u0142\u00f3d naprz\u00f3d pop\u0119dza\u0142, gdy nogi si\u0142 odmawia\u0142y<\/p>\n

Dzieci z g\u0142odu p\u0142akaly, chleb chciwie porywa\u0142y<\/p>\n

Policja lito\u015bci nie mia\u0142a – chorych na w\u00f3z jak k\u0142ody wrzuca\u0142a<\/p>\n

Jednych na miejsce przywozi\u0142a, po drugich wraca\u0142a<\/p>\n

Na jednym wozie \u017byd\u00f3wka, co przed chwil\u0105 dzieci\u0119 zrodzi\u0142a<\/p>\n

Ca\u0142a we krwi sk\u0105pana – w b\u00f3lach porodowych si\u0119 wi\u0142a<\/p>\n

A w nogach – na pierzynie skrwawionej<\/p>\n

Wije sie w \u015bmiertelnym skurczu dzieci\u0119 \u015bwie\u017co zrodzone<\/p>\n

Niepotrzebnie si\u0119 znalaz\u0142o na tym n\u0119dznym \u015bwiecie<\/p>\n

Bo tu nie za d\u0142ugo \u015bmier\u0107 je ze \u015bwiata zmiecie<\/p>\n

Wreszcie starych i chorych, n\u0119dznych i ubogich<\/p>\n

Wy\u0142\u0105czono dnia jednego i przeznaczono do drogi<\/p>\n

Po trzech dniach – drugich, \u017byd\u00f3w nieco lepszych,<\/p>\n

Bez wzgl\u0119du na wiek i zdrowie, nieco zamo\u017cniejszych<\/p>\n

a po dalszej przerwie – reszt\u0119 \u017cydowskiej nacji<\/p>\n

Najmaj\u0119tniejszej semickiej arystokracji<\/p>\n

P\u0119dzono na stacj\u0119 przy asy\u015bcie policji<\/p>\n

Wi\u0119ksze dzieci sz\u0142y same, ma\u0142e d\u017awigali rodzice<\/p>\n

Czerwcowe s\u0142o\u0144ce goracym sercem ich \u017cegna\u0142o<\/p>\n

Po drodze niektore \u017cydowie Polak\u00f3w o wod\u0119 \u017cebra\u0142o,<\/p>\n

Lecz na to nie pozwala\u0142o srogie \u017candarma spojrzenie<\/p>\n

Lub ewentualne – szpicrut\u0105 uderzenie.<\/p>\n

Tak fala za fal\u0105 z miasta odp\u0142ywa\u0142a,<\/p>\n

Na dworcu kolejowym (…)<\/p>\n

Tu przy wsiadaniu panowa\u0142 porz\u0105dek<\/p>\n

Dzieci ciekawe przez okna wygl\u0105da\u0142y, starcy wcisn\u0119li si\u0119 w k\u0105cie<\/p>\n

Widocznym by\u0142o, \u017ce podr\u00f3\u017cy takiej nie wszyscy kosztowali,<\/p>\n

Tote\u017c nie\u015bwiadomi swego losu, poci\u0105giem si\u0119 rozkoszowali;<\/p>\n

Je\u015bli si\u0119 kto odwa\u017cy\u0142 przez okno wychyli\u0107 do po\u0142owy,<\/p>\n

Wnet ostra szpicruta spada\u0142a na g\u0142owy.<\/p>\n

Cisza zaleg\u0142a, jakby tej falangi w poci\u0105gu nie by\u0142o,<\/p>\n

A jednak w niejednej tu duszy serce z b\u00f3lu zawy\u0142o<\/p>\n

Zdawano sobie spraw\u0119, \u017ce \u017cycie ich pod znakiem pytania stoi,<\/p>\n

\u017be prze\u015bladowanie \u017byd\u00f3w nie pr\u0119dko si\u0119 uspokoi”.<\/p>\n

\"Maria<\/a>
Maria Feczko z m\u0119\u017cem Karolem i dzie\u0107mi: Mari\u0105 Teres\u0105 i El\u017cbiet\u0105 oraz synem Czes\u0142awem<\/figcaption><\/figure>\n

Maria Feczko<\/strong> (z d. Karszniewicz), autorka powy\u017cszego tekstu, napisanego podczas okupacji hitlerowskiej, by\u0142a nauczyciel\u0105 w Szkole Powszechnej nr 1 w Olkuszu, jej m\u0105\u017c Karol Feczko, architekt olkuski, aresztowany wiosn\u0105 1940 r., zmar\u0142 w KL Mauthausen-Gusen 6 lutego 1943 r. Patrz szczeg\u00f3\u0142y: Adam Cyra, Mieszka\u0144cy ziemi olkuskiej w hitlerowskich wi\u0119zieniach i obozach koncentracyjnych, O\u015bwi\u0119cim-Olkusz 2005, s. 157-162.<\/p>\n

Relacja Mieczys\u0142awa Miski<\/strong><\/p>\n

\u201eLatem 1942 r. w godzinach rannych podczas pracy w olkuskiej fabryce naczy\u0144 emaliowanych \u2013 relacjonuje Mieczys\u0142aw Miska – volksdeutsch o nazwisku Burzy\u0144ski, kt\u00f3ry by\u0142 kierownikiem warsztatu mechanicznego, wyczyta\u0142 z wcze\u015bniej przygotowanej listy nazwiska robotnik\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych i ja znalaz\u0142em si\u0119. Oznajmi\u0142 nam, \u017ce zostali\u015bmy wyznaczeni do usuwania po\u017cydowskiego mienia, po wysiedlonych \u017bydach. Po wyj\u015bciu z fabryki, szli\u015bmy w kierunku getta na terenie Sikorki, mijaj\u0105c dworzec kolejowy w Olkuszu, na peronie kt\u00f3rego byli zgromadzeni olkuscy \u017bydzi. Czekali oni pod nadzorem \u017candarm\u00f3w niemieckich na wywiezienie poci\u0105giem, kt\u00f3rego wagony by\u0142y ju\u017c podstawione. Cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w siedzia\u0142a na ziemi, inni le\u017celi na r\u00f3\u017cnych w\u00f3zkach. Szed\u0142em w ostatniej grupie robotnik\u00f3w, skierowanych do pracy, kt\u00f3ra mia\u0142a polega\u0107 na wynoszeniu z mieszka\u0144 \u017cydowskich wszystkich rzeczy, z wyj\u0105tkiem mebli.<\/p>\n

Razem ze mn\u0105 do tej pracy skierowano Zdzis\u0142awa Halkiewicza, Tadeusza Pietraszewskiego i Henryka Cebo. Po\u017cydowskie rzeczy, kt\u00f3re wynosili\u015bmy z mieszka\u0144 by\u0142y \u0142adowane na furmanki. Podczas pracy nadzorowa\u0142 nas ci\u0105gle \u017candarm niemiecki, kt\u00f3ry w ka\u017cdym mieszkaniu sprawdza\u0142 bagnetem, czy nie ma podw\u00f3jnych \u015bcian, ze skrytkami wewn\u0105trz. W jednym z mieszka\u0144, po przebiciu bagnetem \u015bciany, znalaz\u0142 tak\u0105 skrytk\u0119. Ukryte w niej by\u0142y materia\u0142y. Pami\u0119tam, \u017ce w innym mieszkaniu, kiedy wynosili\u015bmy pierzyn\u0119, to by\u0142a jeszcze ciep\u0142a. Z kolei jeszcze w innym mieszkaniu na stoliku le\u017ca\u0142a proteza z\u0119bowa, kt\u00f3rej w\u0142a\u015bciciel ju\u017c nie zd\u0105\u017cy\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107. Wyci\u0105gali\u015bmy te\u017c z kredens\u00f3w talerze. Pami\u0119tam jak stan\u0105\u0142em na taborecie przy jednym z nich i zauwa\u017cy\u0142em pi\u0119kny zegarek damski. Wzi\u0105\u0142em go do r\u0119ki, a za mn\u0105 sta\u0142 \u017candarm niemiecki, kt\u00f3ry uderzy\u0142 mnie w g\u0142ow\u0119 i zabra\u0142 mi ten zegarek. Pami\u0119tam r\u00f3wnie\u017c jak w piwnicy jednego z mieszka\u0144 znale\u017ali\u015bmy zakopane cz\u0119\u015bciowo w ziemi butelki z winem. Pilnuj\u0105cy nas Niemiec poleci\u0142, aby\u015bmy si\u0119 napili ich zawarto\u015bci i po przekonaniu si\u0119, \u017ce jest to rzeczywi\u015bcie wino, zabra\u0142 dla siebie te butelki. Wszystkie znalezione rzeczy w po\u017cydowskich mieszkaniach musieli\u015bmy wynosi\u0107 na furmanki, kt\u00f3re jad\u0105c ulicami Ko\u015bciuszki i Szpitaln\u0105 zawozi\u0142y je do budynku, w kt\u00f3rym obecnie przy ulicy Mickiewicza mie\u015bci si\u0119 Starostwo Powiatowe w Olkuszu. Kiedy furmanki by\u0142y za\u0142adowane ju\u017c po\u017cydowskim mieniem, to na pierwszej i na ostatniej z nich siada\u0142 \u017candarm niemiecki. Ci dwaj \u017candarmi pilnowali, aby po drodze nic z nich nie zgin\u0119\u0142o i wszystkie rzeczy zosta\u0142y dowiezione do wspomnianego budynku. Wtedy ten budynek by\u0142 w stanie surowym i budowany by\u0142 przed wojn\u0105 z my\u015bl\u0105, \u017ce tu b\u0119dzie mie\u015bci\u0107 si\u0119 Kasa Chorych.<\/p>\n

W pierwszym dniu pracowali\u015bmy od rana do wieczora, nie otrzymuj\u0105c nic do jedzenia. Jeden z moich koleg\u00f3w ze znalezionego materia\u0142u na ubrania oderwa\u0142 kawa\u0142ek i pr\u00f3bowa\u0142 si\u0119 nim owin\u0105\u0107. Nadzoruj\u0105cy nas \u017candarm uderzy\u0142 go za to w twarz i odebra\u0142 mu ten materia\u0142. Pod jednym z siennik\u00f3w znale\u017ali\u015bmy pouk\u0142adane buty. Ten sam \u017candarm popatrzy\u0142 na mnie i da\u0142 mi jedn\u0105 z tych par obuwia. Buty okaza\u0142y si\u0119 za ciasne. W nast\u0119pnym domu znalezione p\u00f3\u0142buty z kolei da\u0142 Halkiewiczowi, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej wymieni\u0142 si\u0119 nimi ze mn\u0105.
\nSortowaniem rzeczy po\u017cydowskich zajmowa\u0142y si\u0119 p\u00f3\u017aniej w niewyko\u0144czonym budynku Kasy Chorych kobiety, wyznaczone przez w\u0142adze niemieckie spo\u015br\u00f3d mieszkanek Olkusza. W\u015br\u00f3d nich by\u0142a nawet moja p\u00f3\u017aniejsza te\u015bciowa, kt\u00f3ra w\u00f3wczas nie pracowa\u0142a zawodowo i by\u0142a gospodyni\u0105 domow\u0105.<\/p>\n

Pami\u0119tam, jak w czasie okupacji hitlerowskiej, czasami wiatr przywiewa\u0142 s\u0142odki i md\u0142y zapach od strony O\u015bwi\u0119cimia, kt\u00f3ry roznosi\u0142 si\u0119 w powietrzu, najprawdopodobniej podczas palenia cia\u0142 \u017byd\u00f3w zamordowanych w komorach gazowych na stosach spaleniskowych w KL Auschwitz II-Birkenau w Brzezince\u201d.<\/p>\n

Archiwum Pa\u0144stwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w O\u015bwi\u0119cimiu.
\nZesp\u00f3\u0142 O\u015bwiadczenia t. 162, relacja Mieczys\u0142awa Miski.<\/p>\n

Opracowa\u0142:<\/em>
\n Adam Cyra<\/strong><\/em>
\n O\u015bwi\u0119cim, dnia 4 czerwca 2012 r.<\/em><\/p>\n

Zobacz:<\/em><\/p>\n

Egzekucja w Olkuszu 3 marca 1942 r.<\/a><\/p>\n

Jeszcze raz o egzekucji w Olkuszu w marcu 1942 r.<\/a><\/p>\n

Krzysztof Kocjan, Zag\u0142ada olkuskich \u017byd\u00f3w, „Ilkusiana” 2012 nr 6<\/a><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Powiat olkuski w 1939 r. W pierwszych dniach wrze\u015bnia 1939 r. hitlerowcy po zaj\u0119ciu powiatu olkuskiego, po\u0142o\u017conego w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci Wy\u017cyny Krakowsko-Cz\u0119stochowskiej i granicz\u0105cego z Zag\u0142\u0119biem D\u0105browskim, G\u00f3rnym \u015al\u0105skiem i ziemi\u0105 krakowsk\u0105, przyst\u0105pili do budowy w\u0142asnego aparatu w\u0142adzy opartego a terrorze oraz eksterminacyjnych i zbrodniczych dzia\u0142aniach. Z cz\u0119\u015bci ziem polskich w\u0142\u0105czonych do III Rzeszy, na …<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_uag_custom_page_level_css":"","footnotes":""},"categories":[67],"tags":[68],"uagb_featured_image_src":{"full":false,"thumbnail":false,"medium":false,"medium_large":false,"large":false,"1536x1536":false,"2048x2048":false},"uagb_author_info":{"display_name":"Adam Cyra","author_link":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/author\/adam-cyra\/"},"uagb_comment_info":1,"uagb_excerpt":"Powiat olkuski w 1939 r. W pierwszych dniach wrze\u015bnia 1939 r. hitlerowcy po zaj\u0119ciu powiatu olkuskiego, po\u0142o\u017conego w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci Wy\u017cyny Krakowsko-Cz\u0119stochowskiej i granicz\u0105cego z Zag\u0142\u0119biem D\u0105browskim, G\u00f3rnym \u015al\u0105skiem i ziemi\u0105 krakowsk\u0105, przyst\u0105pili do budowy w\u0142asnego aparatu w\u0142adzy opartego a terrorze oraz eksterminacyjnych i zbrodniczych dzia\u0142aniach. Z cz\u0119\u015bci ziem polskich w\u0142\u0105czonych do III Rzeszy, na…","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3089"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3089"}],"version-history":[{"count":183,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3089\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":37987,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3089\/revisions\/37987"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3089"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3089"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3089"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}