{"id":24430,"date":"2017-08-27T10:24:14","date_gmt":"2017-08-27T10:24:14","guid":{"rendered":"http:\/\/wprawnymokiemhistoryka.pl\/?p=24430"},"modified":"2021-10-31T11:15:38","modified_gmt":"2021-10-31T11:15:38","slug":"zaglada-zydow-w-skale-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/2017\/08\/27\/zaglada-zydow-w-skale-3\/","title":{"rendered":"Zag\u0142ada \u017byd\u00f3w w Skale"},"content":{"rendered":"
\n

\"J\u00f3zef<\/a><\/p>\n

Min\u0119\u0142a 75. rocznica likwidacji \u017cydowskiego getta w Skale.<\/span><\/a> \u015awiadkiem tych tragicznych wydarze\u0144 by\u0142 m\u00f3j ojciec <\/strong>J\u00f3zef Cyra<\/span><\/strong>,<\/a> mieszkaj\u0105cy wtedy w pobliskich Przybys\u0142awicach ko\u0142o Minogi. Jego wspomnienia na temat Holocaustu skalskich \u017byd\u00f3w s\u0105 przytoczone w tym tek\u015bcie.<\/strong><\/p>\n

Powiat olkuski w okresie mi\u0119dzywojennym<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/a>Przed wybuchem drugiej wojny \u015bwiatowej powiat olkuski posiada\u0142 2 gminy miejskie (Olkusz i Wolbrom) i 14 gmin wiejskich (Boles\u0142aw, Cianowice, D\u0142u\u017cec, Jangrot, Kid\u00f3w, Kroczyce, Minoga, Ogrodzieniec, Pilica, Rabsztyn, Ska\u0142a, S\u0142awk\u00f3w, Su\u0142oszowa i \u017barnowiec), co stanowi\u0142o razem 198 miejscowo\u015bci. Jego obszar wynosi\u0142 1364,6 kilometr\u00f3w kwadratowych, a liczba mieszka\u0144c\u00f3w si\u0119ga\u0142a oko\u0142o 175 tysi\u0119cy. Powiat ten nale\u017ca\u0142 w\u00f3wczas do wojew\u00f3dztwa kieleckiego.<\/p>\n

W latach okupacji hitlerowskiej w granicach zmniejszonego powiatu olkuskiego znalaz\u0142o si\u0119 tylko 349 kilometr\u00f3w kwadratowych oraz ponad 52 tys. os\u00f3b. Ten okrojony powiat olkuski wraz z Olkuszem zosta\u0142 w\u0142\u0105czony do III Rzeszy i zajmowa\u0142 oko\u0142o 1\/4 przedwojennego swojego obszaru.<\/p>\n

Pozosta\u0142\u0105 p\u00f3\u0142nocno-wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 powiatu olkuskiego wcielono do starostwa miechowskiego, tworz\u0105c tzw. Landkommissariat, czyli komisariat ziemski w Wolbromiu, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142 do dystryktu krakowskiego i wchodzi\u0142 w sk\u0142ad Generalnego Gubernatorstwa.<\/p>\n

Holocaust \u017byd\u00f3w na ziemi olkuskiej<\/strong><\/p>\n

Od wiosny 1941 roku zacz\u0119to gromadzi\u0107 \u017byd\u00f3w na ziemi olkuskiej w wybranych dzielnicach miast i miasteczek. Eksterminacj\u0119 ludno\u015bci \u017cydowskiej z Olkusza, Wolbromia, Pilicy, Ska\u0142y i innych miejscowo\u015bci przedwojennego powiatu olkuskiego zako\u0144czono ostatecznie w 1943 r., przy czym najwi\u0119ksze jej nasilenie nast\u0105pi\u0142o w 1942 roku. \u017bydzi ci gin\u0119li z g\u0142odu lub na skutek chor\u00f3b w gettach, a tak\u017ce w licznych egzekucjach w pobli\u017cu lub w samych miejscach ich zamieszkania oraz w komorach gazowych w Be\u0142\u017ccu i KL Auschwitz.<\/p>\n

\"Tadeusz<\/a>
Tadeusz Cera, fot. oko\u0142o 1913 r.<\/figcaption><\/figure>\n

Podczas drugiej wojny \u015bwiatowej straty biologiczne w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w ziemi olkuskiej, wed\u0142ug szacunkowych oblicze\u0144, wynios\u0142y oko\u0142o 15 tysi\u0119cy zamordowanych \u017byd\u00f3w i oko\u0142o 2 tysi\u0105ce ofiar spo\u015br\u00f3d Polak\u00f3w, w tym w komorach gazowych w Be\u0142\u017ccu i w KL Auschwitz zgin\u0119\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci anonimowo z tej liczby najprawdopodobniej kilkana\u015bcie tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w oraz w hitlerowskich wi\u0119zieniach i obozach koncentracyjnych kilkuset Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych nazwiska s\u0105 wyszczeg\u00f3lnione wraz z kr\u00f3tkimi notkami biograficznymi w ksi\u0105\u017cce Adama Cyry \u201eMieszka\u0144cy ziemi olkuskiej w hitlerowskich wi\u0119zieniach i obozach koncentracyjnych\u201d, O\u015bwi\u0119cim-Olkusz 2005.<\/span><\/a><\/strong><\/p>\n

\u017bydzi w Skale<\/strong><\/p>\n

\u017bydzi mieszkaj\u0105cy w Skale<\/span><\/a><\/strong> trudnili si\u0119 g\u0142\u00f3wnie handlem. Ze spisu z 1902 r. wynika, \u017ce w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 rolnictwem i ogrodnictwem w gminie Minoga, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142a Ska\u0142a, tylko trzech mia\u0142o w\u0142asne gospodarstwa rolne, byli to: Szmul Kamrat \u2013 6 m\u00f3rg, Lipman Kamrat \u2013 5 m\u00f3rg i Aron Kamrat \u2013 6 m\u00f3rg. Wszyscy mieszkali w Skale.<\/p>\n

\"Rodzina<\/a>
Rodzina uratowanego przez Tadeusza Cer\u0119 skalskiego \u017byda Henocha Meitalesa, fot. Monachium 1957 r.<\/figcaption><\/figure>\n

W dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym \u017bydzi stanowili oko\u0142o 17% og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w Ska\u0142y, kt\u00f3rych wed\u0142ug spisu z 1923 roku wszystkich og\u00f3\u0142em by\u0142o 3592. Dzia\u0142a\u0142y w Skale stowarzyszenia i organizacje \u017cydowskie. Najwa\u017cniejszym z nich by\u0142o \u017bydowskie Stowarzyszenie Kulturalno\u2013O\u015bwiatowe \u201eTarbut\u201d, organizuj\u0105ce g\u0142\u00f3wnie odczyty, po\u015bwi\u0119cone kulturze \u017cydowskiej. Du\u017c\u0105 rol\u0119 w tej dzia\u0142alno\u015bci spe\u0142nia\u0142a r\u00f3wnie\u017c \u017cydowska biblioteka za\u0142o\u017cona w Skale w 1931 roku, prowadz\u0105ca liczne akcje czytelnicze w\u015br\u00f3d miejscowej \u017byd\u00f3w.<\/p>\n

W czasie drugiej wojny \u015bwiatowej skalscy \u017bydzi stali si\u0119 ofiarami Holocaustu. Wiosn\u0105 1941 roku zosta\u0142o utworzone w Skale getto. Pod koniec sierpnia 1942 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Ska\u0142y deportowano do pobliskich S\u0142omnik, sk\u0105d po dw\u00f3ch tygodniach wywieziono ich do obozu zag\u0142ady w Be\u0142\u017ccu. Podczas tej akcji wielu zabito na miejscu. Ostatni, ukrywaj\u0105cy si\u0119 \u017bydzi zostali rozstrzelani w listopadzie 1942 roku. Holocaust prze\u017cyli nieliczni,<\/span><\/a><\/strong> w tym mi\u0119dzy innymi rodzina Meiteles\u00f3w, <\/span><\/a><\/strong>kt\u00f3rym schronienia \u2013 nie bacz\u0105c na kar\u0119 \u015bmierci gro\u017c\u0105c\u0105 ze strony Niemc\u00f3w \u2013 udzieli\u0142 Tadeusz Cera <\/span><\/a><\/strong>z Zam\u0142ynia ko\u0142o Minogi.<\/p>\n

\"\"<\/a>Zobacz:<\/span><\/strong> Maria Ja\u0142owiec, <\/span> M\u00f3j stryj ratowa\u0142 \u017byd\u00f3w, <\/em><\/span>„Midrasz” 2007 nr 3<\/span><\/strong><\/a><\/p>\n

Sytuacja i postawa Polak\u00f3w pod okupacj\u0105 niemieck\u0105<\/span><\/a><\/strong><\/p>\n

Zag\u0142ada \u017byd\u00f3w<\/span><\/a><\/strong><\/p>\n

Tadeusz Cera ukrywa\u0142 w swoim gospodarstwie dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w \u2013 braci, kt\u00f3rzy dzi\u0119ki tej pomocy ocaleli. Jeden z nich po wojnie wyjecha\u0142 do Monachium w Niemczech, natomiast drugi do Nowego Jorku w USA. Obydwaj dzisiaj ju\u017c nie \u017cyj\u0105.<\/p>\n

Na temat pomocy udzielanej \u017bydom w Skale i okolicy m\u00f3j ojciec tak napisa\u0142 po wojnie: <\/strong><\/p>\n

J<\/span>ednym z nios\u0105cych pomoc by\u0142 m\u00f3j brat, Tadeusz Cera (Cyra), zamieszka\u0142y wraz z rodzin\u0105 (\u017cona Marianna oraz dzieci: Stanis\u0142aw, Janina, Danuta i Antonina) w Zam\u0142yniu ko\u0142o Minogi. Brat od dawna przyja\u017ani\u0142 si\u0119 z rodzin\u0105 Meitels\u00f3w ze Ska\u0142y, kt\u00f3ra prowadzi\u0142a sklep spo\u017cywczy i im to najcz\u0119\u015bciej sprzedawa\u0142 zbo\u017ce oraz nabia\u0142 ze swojego gospodarstwa rolnego. Czworo Meiteles\u00f3w: ojciec, matka, c\u00f3rka i synowa za po\u015brednictwem mego brata zosta\u0142o ukrytych w gospodarstwie Feliksa Hanarza w Minodze, a dwaj synowie: Henoch i Josef w gospodarstwie mojego brata, kt\u00f3ry przygotowa\u0142 dla nich specjaln\u0105 kryj\u00f3wk\u0119 w stodole. (\u2026) Wiem te\u017c, \u017ce w Lubawce, w gospodarstwie Sobczyk\u00f3w, ukrywa\u0142 si\u0119 \u017byd, kt\u00f3remu by\u0142o na imi\u0119 Borek. \u017bydzi byli r\u00f3wnie\u017c przechowywani we wsi Wielmo\u017ca w gospodarstwie Antoniego Kajcy, u niejakiego Korzonka ze Ska\u0142y ukrywa\u0142a si\u0119 rodzina Ko\u0142atacz\u00f3w. <\/span><\/a><\/strong>\u017badna z wymienionych polskich rodzin nie zosta\u0142a wyr\u00f3\u017cniona za swoje szlachetne czyny. Min\u0119\u0142o ponad p\u00f3\u0142 wieku, czyny rolnik\u00f3w spod Ojcowa, ratuj\u0105cych kilkudziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w ze Ska\u0142y, prawie dotychczas nie zosta\u0142y opisane. Pozosta\u0142a jedynie w ich rodzinach pami\u0119\u0107 o ludzkiej solidarno\u015bci.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>Przytoczmy jeszcze fragment relacji J\u00f3zefa Cyry, b\u0119d\u0105cego cz\u0142onkiem Armii Krajowej<\/span><\/a><\/strong>, kt\u00f3ry w\u00f3wczas przebywa\u0142 niedaleko miejsca tych tragicznych zdarze\u0144 w Skale:<\/strong><\/p>\n

W czasie okupacji hitlerowskiej mieszka\u0142em w Przybys\u0142awicach ko\u0142o Minogi. Moja rodzinna wioska po\u0142o\u017cona by\u0142a w odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o czterech kilometr\u00f3w od Ska\u0142y, licznie zamieszka\u0142ej przed wojn\u0105 przez rodziny \u017cydowskie.<\/em><\/p>\n

Pami\u0119tam, \u017ce 26 sierpnia 1942 roku Niemcy wysiedlili wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w ze Ska\u0142y, a chorych i niedo\u0142\u0119\u017cnych rozstrzeliwali w ich domach. Stoj\u0105c obok rodzinnego domu w Przybys\u0142awicach widzia\u0142em jak na pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dw\u00f3ch furmankach, kt\u00f3re osobi\u015bcie policzy\u0142em, wieziono wysiedlonych \u017byd\u00f3w w kierunku S\u0142omnik. Cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w zdo\u0142a\u0142a si\u0119 jednak schroni\u0107 u rodzin polskich zamieszka\u0142ych w Skale a kilka rodzin \u017cydowskich w okolicznych wsiach u znajomych rolnik\u00f3w.<\/em><\/p>\n

\"Fot.<\/a>
Fot. www.sztetl.org.pl\/pl\/city\/skala\/<\/figcaption><\/figure>\n

Po tym wysiedleniu a\u017c do listopada 1942 roku panowa\u0142 wzgl\u0119dny spok\u00f3j. W dalszym ci\u0105gu w Skale pozostawa\u0142a milicja \u017cydowska i zarz\u0105d gminy \u017cydowskiej. Ukrywaj\u0105cy si\u0119 \u017bydzi zacz\u0119li wraca\u0107 do swoich domostw. Tak by\u0142o do 10 listopada 1942 roku, kiedy to Ska\u0142a ponownie zosta\u0142a otoczona przez Niemc\u00f3w, policj\u0119 granatow\u0105 i junak\u00f3w z hufc\u00f3w przymusowej pracy tzw. Baudienst, aby nikt z \u017byd\u00f3w przebywaj\u0105cych nadal w tej miejscowo\u015bci nie uciek\u0142. Sp\u0119dzeni oni zostali na rynek, gdzie wielu z nich na miejscu rozstrzelano. Pozosta\u0142ych wywieziono do Wolbromia. Tam dwa tygodnie byli przetrzymywani w bagnistej podmiejskiej dzielnicy, a nast\u0119pnie wywieziono ich na zag\u0142ad\u0119 w nieznanym mi kierunku.<\/em><\/p>\n

W nast\u0119pnym dniu od powy\u017cszego wydarzenia, tj. 11 listopada 1942 roku \u2013 zgodnie z otrzymanym wcze\u015bniej zawiadomieniem \u2013 uda\u0142em si\u0119 do urz\u0119du gminnego w Skale, aby za\u0142atwi\u0107 formalno\u015bci zwi\u0105zane z dostaw\u0105 obowi\u0105zkowych kontyngent\u00f3w. Sta\u0142em si\u0119 w\u00f3wczas mimowolnym \u015bwiadkiem tragicznego zaj\u015bcia. Widzia\u0142em jak w\u00f3jta gminy \u017cydowskiej wraz z paroma schwytanymi \u017bydami, kt\u00f3rych dotychczas nie zdo\u0142ano uj\u0105\u0107, zawieziono na miejscowy \u017cydowski cmentarz, gdzie zostali przez Niemc\u00f3w rozstrzelani.<\/em><\/p>\n

\"\"<\/a>K<\/span><\/a>irkut \u017cydowski w Skale<\/span><\/a><\/strong> znajduje si\u0119 kilkaset metr\u00f3w od cmentarza katolickiego, w niewielkim lesie modrzewiowym w pobli\u017cu trasy do Krakowa. Podczas II wojny \u015bwiatowej na terenie nekropolii w zbiorowych mogi\u0142ach pochowano \u017byd\u00f3w rozstrzelanych przez niemieckich nazist\u00f3w.<\/p>\n

Obecnie o istnieniu spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Skale przypomina pomnik na terenie tego cmentarza \u017cydowskiego<\/span><\/a><\/strong>, wykonany w 1988 roku z inicjatywy w\u0142adz miasta, kt\u00f3ry jest stylizowany na macew\u0119 z wyryt\u0105 gwiazd\u0105 Dawida i napisem w j\u0119zyku polskim i hebrajskim \u201ePami\u0119ci \u017byd\u00f3w, mieszka\u0144c\u00f3w Ska\u0142y. Rada Miasta i Gminy\u201d.\u00a0Zobacz:<\/span> Zag\u0142ada \u017byd\u00f3w w Generalnym Guberernatorstwie<\/span><\/a><\/strong><\/p>\n

Adam Cyra<\/strong><\/p>\n

O\u015bwi\u0119cim, 27 sierpnia 2017 r.<\/em><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Min\u0119\u0142a 75. rocznica likwidacji \u017cydowskiego getta w Skale. \u015awiadkiem tych tragicznych wydarze\u0144 by\u0142 m\u00f3j ojciec J\u00f3zef Cyra, mieszkaj\u0105cy wtedy w pobliskich Przybys\u0142awicach ko\u0142o Minogi. Jego wspomnienia na temat Holocaustu skalskich \u017byd\u00f3w s\u0105 przytoczone w tym tek\u015bcie. Powiat olkuski w okresie mi\u0119dzywojennym Przed wybuchem drugiej wojny \u015bwiatowej powiat olkuski posiada\u0142 2 gminy miejskie (Olkusz i Wolbrom) …<\/p>\n","protected":false},"author":1113,"featured_media":24432,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_uag_custom_page_level_css":"","footnotes":""},"categories":[661],"tags":[],"uagb_featured_image_src":{"full":["https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/ojciec-adama-231x300.jpg",231,300,false],"thumbnail":["https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/ojciec-adama-231x300-150x150.jpg",96,96,true],"medium":["https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/ojciec-adama-231x300.jpg",116,150,false],"medium_large":["https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/ojciec-adama-231x300.jpg",231,300,false],"large":["https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/ojciec-adama-231x300.jpg",231,300,false],"1536x1536":["https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/ojciec-adama-231x300.jpg",231,300,false],"2048x2048":["https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/ojciec-adama-231x300.jpg",231,300,false]},"uagb_author_info":{"display_name":"","author_link":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/author\/"},"uagb_comment_info":0,"uagb_excerpt":"Min\u0119\u0142a 75. rocznica likwidacji \u017cydowskiego getta w Skale. \u015awiadkiem tych tragicznych wydarze\u0144 by\u0142 m\u00f3j ojciec J\u00f3zef Cyra, mieszkaj\u0105cy wtedy w pobliskich Przybys\u0142awicach ko\u0142o Minogi. Jego wspomnienia na temat Holocaustu skalskich \u017byd\u00f3w s\u0105 przytoczone w tym tek\u015bcie. Powiat olkuski w okresie mi\u0119dzywojennym Przed wybuchem drugiej wojny \u015bwiatowej powiat olkuski posiada\u0142 2 gminy miejskie (Olkusz i Wolbrom)…","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24430"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1113"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=24430"}],"version-history":[{"count":70,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24430\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":35124,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24430\/revisions\/35124"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/24432"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=24430"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=24430"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=24430"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}