{"id":19292,"date":"2016-07-08T08:30:30","date_gmt":"2016-07-08T08:30:30","guid":{"rendered":"http:\/\/wprawnymokiemhistoryka.pl\/?p=19292"},"modified":"2021-10-31T11:25:20","modified_gmt":"2021-10-31T11:25:20","slug":"19292","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/2016\/07\/08\/19292\/","title":{"rendered":"Jerzy Lauda\u0144ski opowiada …"},"content":{"rendered":"
\n
\"<\/a>
Jan Tomasz Gross<\/figcaption><\/figure>\n

W dniu 10 lipca 2016 roku min\u0119\u0142a 75. rocznica mordu \u017byd\u00f3w w Jedwabnem, kt\u00f3ry\u00a0Jan Tomasz Gross<\/span><\/a> w spos\u00f3b tendencyjny opisa\u0142 w swojej ksi\u0105\u017cce „S\u0105siedzi” (wydana w 2001 r.) jako zbrodni\u0119 pope\u0142nion\u0105 przez Polak\u00f3w, ich s\u0105siad\u00f3w.<\/span><\/a><\/strong><\/p>\n

Pi\u0119tna\u015bcie lat temu rozmawia\u0142em na temat tragicznych wydarze\u0144 w Jedwabnem z Jerzym Lauda\u0144skim, by\u0142ym wi\u0119\u017aniem KL Auschwitz, kt\u00f3ry jako rzekomo jeden z g\u0142\u00f3wnych sprawc\u00f3w mordu tam pope\u0142nionego by\u0142 s\u0105dzony po wojnie i blisko dziesi\u0119\u0107 lat sp\u0119dzi\u0142 w wi\u0119zieniach komunistycznej Polski.<\/span><\/a><\/p>\n

Zobacz: 75. rocznica pogromu w Jedwabnem<\/span><\/a><\/span><\/p>\n

Obecnie Jerzy Lauda\u0144ski, urodzony 22 kwietnia 1922 roku w Jedwabnem, uko\u0144czy\u0142 ju\u017c dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t cztery lata. Opowiada\u0142 mi wiele o swoim nie\u0142atwym \u017cyciu.<\/strong><\/p>\n

\"Jerzy<\/a>
Jerzy Lauda\u0144ski, zdj\u0119cie wykonane przez obozowe gestapo<\/figcaption><\/figure>\n

Jego ojciec by\u0142 murarzem, a matka zajmowa\u0142a si\u0119 wychowaniem trzech syn\u00f3w i c\u00f3rki Heleny, kt\u00f3ra\u00a0 zgin\u0119\u0142a tragicznie w 1935 roku, uderzona przypadkowo kamieniem przez Adama Tondsdorfa, jednego z mieszka\u0144c\u00f3w Jedwabnego, podczas jego b\u00f3jki z s\u0105siadem. Sprawca zosta\u0142 za ten czyn os\u0105dzony i skazany na wi\u0119zienie.<\/p>\n

Kazimierz \u2013 najstarszy z braci \u2013 uko\u0144czy\u0142 gimnazjum w \u0141om\u017cy. Chcia\u0142 by\u0107 zakonnikiem, ale po p\u00f3\u0142rocznym pobycie u franciszkan\u00f3w w Niepokalanowie zmieni\u0142 \u017cyciowe plany. O\u017ceni\u0142 si\u0119 i zamieszka\u0142 wraz z \u017con\u0105 w Por\u0119bie nad Bugiem, pracuj\u0105c jako pisarz w miejscowej gminie. Na kszta\u0142cenie dw\u00f3ch m\u0142odszych syn\u00f3w: Zygmunta i Jerzego pieni\u0119dzy rodzicom ju\u017c nie starczy\u0142o. Kiedy doro\u015bli, pomagali ojcu w murarce. Kazimierz zmar\u0142 kilka lat temu.<\/p>\n

We wrze\u015bniu 1939 roku ojciec Czes\u0142aw i jego syn Zygmunt umacniali fortyfikacje w Wiznie. Matk\u0119 uda\u0142o si\u0119 Jerzemu wywie\u017a\u0107 do Por\u0119by nad Bugiem. P\u00f3\u017aniej wraz z bratem Kazimierzem uciekali na rowerach a\u017c pod Krzemieniec na Wo\u0142yniu i tam dowiedzieli si\u0119 o agresji sowieckiej. Napotkani w Dubnie \u017co\u0142nierze Armii Czerwonej m\u00f3wili do nich: \u201ePolsza propa\u0142a na wsiegda\u201d. Konie kawalerzyst\u00f3w sowieckich by\u0142y g\u0142odne i chude, podobnie jak i ich w\u0142a\u015bciciele ubrani w postrz\u0119pione mundury.<\/p>\n

Jerzy Lauda\u0144ski wspomina\u0142: \u201eNa moich oczach wyg\u0142odzony \u017co\u0142nierz sowiecki zjad\u0142 litr kaszy jaglanej bez soli i bochenek chleba. Potem powiedzia\u0142: \u201eTiepier ja pokusza\u0142, nada zakurit\u201d i\u00a0zrobi\u0142 \u201eskr\u0119ta\u201d w kawa\u0142ku gazety, buchn\u0105\u0142 p\u0142omie\u0144 z zapalonego papierosa. Wywar\u0142o to na nas straszne wra\u017cenie\u201d.<\/em><\/span><\/p>\n

Okupacja sowiecka<\/strong><\/span><\/h4>\n

W niewielkim drewnianym domu Lauda\u0144skich w Jedwabnem <\/span><\/a>zamieszkali sowieci, ale na szcz\u0119\u015bcie szybko wynie\u015bli si\u0119 i prawowici w\u0142a\u015bciciele mogli do niego powr\u00f3ci\u0107. Organizacja komunistyczna istnia\u0142a w Jedwabnem d\u0142ugo przed wojn\u0105, teraz dorwa\u0142a si\u0119 do w\u0142adzy \u2013 byli w niej zar\u00f3wno Polacy, jak i \u017bydzi. Zabrali oni parafialny dom na sw\u00f3j u\u017cytek, wyp\u0119dzaj\u0105c z\u00a0niego dw\u00f3ch ksi\u0119\u017cy wikarych oraz organist\u0119 z rodzin\u0105. W sali konferencyjnej domu wy\u015bwietlano filmy propagandowe, a w jednym z pomieszcze\u0144 urz\u0105dzono bibliotek\u0119 z dzie\u0142ami Marksa, Engelsa, Lenina i Stalina. Ponadto dom zosta\u0142 zamieniony na \u201etancbud\u0119\u201d, gdzie bawiono si\u0119 cz\u0119sto bardzo hucznie.<\/p>\n

Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 kolektywizacja, ale tylko maj\u0105tki ziemskie zd\u0105\u017cono zamieni\u0107 na ko\u0142chozy. Parafie musia\u0142y co kwarta\u0142 p\u0142aci\u0107 coraz wi\u0119ksze podatki, ale wsz\u0119dzie ksi\u0119\u017ca jeszcze odprawiali Msze \u015awi\u0119te, chocia\u017c po ma\u0142ych parafiach organi\u015bci przestali ju\u017c \u015bpiewa\u0107, bo nie by\u0142o im czym p\u0142aci\u0107. R\u00f3wnocze\u015bnie rozpocz\u0119to aresztowania, kt\u00f3re dotkn\u0119\u0142y miejscow\u0105 elit\u0119 intelektualn\u0105 i gospodarcz\u0105. Powszechnie panowa\u0142 og\u00f3lny strach przed zes\u0142aniem. \u017badnego \u017byda jednak na Syberi\u0119 nie wywieziono, za wyj\u0105tkiem Jakuba Cytrynowicza, kt\u00f3ry przed wojn\u0105 przechrzci\u0142 si\u0119, za co zosta\u0142 napi\u0119tnowany przez miejscow\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105.<\/p>\n

Jerzy Lauda\u0144ski kontynuuje opowie\u015b\u0107<\/strong><\/h4>\n

\"\"<\/a><\/em>\u201eI ta \u00f3wczesna w\u0142adza sowiecka zacz\u0119\u0142a represjonowa\u0107 ludzi. Mojego ojca zamkn\u0119li w wi\u0119zieniu w \u0141om\u017cy, poniewa\u017c wiele lat pracowa\u0142 przy budowie ko\u015bcio\u0142a i stale by\u0142 blisko ksi\u0119dza dziekana Mariana Szumowskiego, kt\u00f3rego te\u017c aresztowali, ale nieco p\u00f3\u017aniej. Wraz z miejscowymi komunistami tych wszystkich pozamykanych uwa\u017cali za ludzi wrednych. Zar\u00f3wno ksi\u0105dz dziekan, jak i nikt z pozosta\u0142ych \u015bwiatlejszych obywateli nie wr\u00f3ci\u0142 ju\u017c nigdy z powrotem. Ojciec mia\u0142 wiele szcz\u0119\u015bcia, \u017ce z wi\u0119zienia w \u0141om\u017cy Sowieci nie zd\u0105\u017cyli go wywie\u017a\u0107. Dlaczego? Bo ci\u0105gle jeszcze w jego sprawie dniami i nocami prowadzili \u015bledztwo, kt\u00f3rego nie mogli sko\u0144czy\u0107.<\/span><\/em><\/strong><\/span>\u00a0<\/em><\/span><\/strong><\/h4>\n

Wry\u0142a mi si\u0119 g\u0142\u0119boko w pami\u0119\u0107 osiemnasta rocznica moich urodzin, 13 kwietnia 1940 roku, kiedy to przysz\u0142o trzech \u201ebojc\u00f3w\u201d, aby mnie aresztowa\u0107 wraz z bratem Zygmuntem i matk\u0105. Brata na szcz\u0119\u015bcie w domu nie by\u0142o. Zacz\u0119li stuka\u0107 do drzwi. Zd\u0105\u017cy\u0142em z matk\u0105 uciec przez okno i odt\u0105d wraz z ni\u0105 i bratem Zygmuntem musia\u0142em si\u0119 ukrywa\u0107. W tym czasie dzia\u0142a\u0142a ju\u017c podziemna organizacja, o kt\u00f3rej nikt z nas jednak nie wiedzia\u0142, bo by\u015bmy tam poszli. P\u00f3\u017aniej dowiedzia\u0142em si\u0119 dopiero, \u017ce ukrywali si\u0119 w obr\u0119bie gminy Jedwabne.<\/p>\n

Nast\u0105pi\u0142a tragedia, kiedy to jeden z cz\u0142onk\u00f3w podziemnej organizacji, bodaj\u017ce D\u0105browski, opowiedzia\u0142 swojemu te\u015bciowi o tej partyzantce. Ten te\u015b\u0107 nazywa\u0142 si\u0119 Wi\u015bniewski. Ja go nie zna\u0142em, lecz o nim s\u0142ysza\u0142em. On to w\u0142a\u015bnie doni\u00f3s\u0142 przekazan\u0105 mu w zaufaniu informacj\u0119 NKWD. Sowieci okr\u0105\u017cyli ukrywaj\u0105cych si\u0119. Ci dzielnie si\u0119 bronili, ale zabrak\u0142o im amunicji. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich zgin\u0119\u0142a. Poleg\u0142a w\u00f3wczas moja stryjna Jadwiga Lauda\u0144ska. Pozosta\u0142a po niej c\u00f3rka Irena. Tak ukrywaj\u0105c si\u0119, doczekali\u015bmy przyj\u015bcia Niemc\u00f3w. Wtedy kry\u0107 si\u0119 by\u0142o \u0142atwo, bo ka\u017cdy rolnik udzieli\u0142 schronienia i da\u0142 je\u015b\u0107, m\u00f3wi\u0105c: \u201ePrzecie\u017c mnie to mo\u017ce jutro spotka\u0107\u201d. <\/em> <\/span><\/strong><\/h4>\n

\u201eDobry\u201d zast\u0105piony \u201elepszym\u201d<\/strong><\/h4>\n

„Jak Niemcy weszli<\/em> \u2013 m\u00f3wi Jerzy Lauda\u0144ski \u2013\u00a0to chwilowo byli\u015bmy zadowoleni, bo pozbyli\u015bmy si\u0119 koszmaru sowieckiego. Niemc\u00f3w u nas nie znano. Nie wiedziano, do czego s\u0105 zdolni. Dopiero po kilkunastu dniach, jak pojawi\u0142y si\u0119 afisze z napisami: \u201eSzk\u0142o \u2013 rozbita butelka na jezdni \u2013 kara \u015bmierci\u201d, \u201eSabota\u017c \u2013 drut kolczasty na jezdni \u2013 kara \u015bmierci\u201d, ludzie zacz\u0119li m\u00f3wi\u0107: \u201eDiabli wzi\u0119li dobrego, a przyszed\u0142 jeszcze lepszy\u201d.<\/em><\/p>\n

Miejscowi \u017bydzi musieli rozbi\u0107 postawiony przez Sowiet\u00f3w pomnik, a potem \u2013 jak pami\u0119ta Lauda\u0144ski:\u00a0\u201eMimo \u017ce w 1939 roku nie witali Sowiet\u00f3w owacyjnie, z tego wysokiego pomnika, wa\u017c\u0105cego chyba ton\u0119, musieli nie\u015b\u0107 g\u0142ow\u0119 i kawa\u0142ek popiersia\u201d.<\/em><\/p>\n

Latem 1941 roku dziewi\u0119tnastoletni Jurek, kt\u00f3remu do g\u0142owy zapewne wtedy by nie przysz\u0142o, \u017ce obwiniony b\u0119dzie jako jeden z g\u0142\u00f3wnych sprawc\u00f3w zbrodni na \u017bydach w Jedwabnem<\/span>,<\/span><\/a> wyjecha\u0142 z tej miejscowo\u015bci do swojego brata Kazimierza, mieszkaj\u0105cego wraz z rodzin\u0105 w Por\u0119bie nad Bugiem. Tam, za jego namow\u0105, wst\u0105pi\u0142 do Zwi\u0105zku Walki Zbrojnej\/Armia Krajowa, zajmuj\u0105c si\u0119 kolporta\u017cem prasy podziemnej. Do dzisiaj pami\u0119ta niekt\u00f3re tytu\u0142y, np. \u201eOrze\u0142 Bia\u0142y\u201d i \u201eRzeczpospolita\u201d.<\/p>\n

Wpad\u0142 podczas du\u017cej ob\u0142awy, pr\u00f3buj\u0105c si\u0119 ukry\u0107 wraz z innymi konspiratorami w pobliskim lesie. Wtedy aresztowano tak\u017ce wielu mieszka\u0144c\u00f3w Ostrowi Mazowieckiej. Pieszo, wraz z\u00a0innymi uj\u0119tymi w Por\u0119bie, zosta\u0142 pop\u0119dzony do wi\u0119zienia w tym mie\u015bcie. Gestapowcom t\u0142umaczy\u0142 si\u0119, \u017ce przebywa\u0142 w lesie, obawiaj\u0105c si\u0119 wyw\u00f3zki na roboty przymusowe do pobliskich Prus Wschodnich. Nie mia\u0142 przy sobie \u017cadnych dokument\u00f3w, lecz swoje personalia poda\u0142 zgodnie z prawd\u0105. Po dw\u00f3ch dniach znalaz\u0142 si\u0119 w Warszawie na Pawiaku i przebywa\u0142 tam do po\u0142owy wrze\u015bnia 1942 roku. Okna jego celi wychodzi\u0142y na getto. Podczas \u015bledztwa nie za\u0142ama\u0142 si\u0119 i nie wyda\u0142 nikogo.<\/p>\n

Auschwitz, Gross-Rosen i Sachsenhausen<\/strong><\/h4>\n

15 wrze\u015bnia 1942 roku siedemdziesi\u0119ciu pi\u0119ciu wi\u0119\u017ani\u00f3w z Pawiaka \u2013 w tym Jerzego Lauda\u0144skiego \u2013 przewieziono samochodem na dworzec w Warszawie i za\u0142adowano do poci\u0105gu. Tylko co drugi z nich mia\u0142 prze\u017cy\u0107 piek\u0142o hitlerowskich oboz\u00f3w koncentracyjnych.<\/p>\n

Dzisiaj nazwiska Jerzego Lauda\u0144skiego i jego wsp\u00f3\u0142towarzyszy obozowej gehenny s\u0105 opublikowane w wydanej w 2000 roku przez Towarzystwo Opieki nad O\u015bwi\u0119cimiem i Pa\u0144stwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w O\u015bwi\u0119cimiu trzytomowej \u201eKsi\u0119dze Pami\u0119ci. Transporty Polak\u00f3w z Warszawy do KL Auschwitz 1940-1944\u2033.<\/p>\n

\"\"<\/a>Kiedy usta\u0142 zgrzyt k\u00f3\u0142 i poci\u0105g zatrzyma\u0142 si\u0119 w ciemno\u015bciach nocy na bocznicy kolejowej w\u00a0O\u015bwi\u0119cimiu, wi\u0119\u017ani\u00f3w otoczy\u0142 szpaler esesman\u00f3w, bij\u0105cych, gdzie popad\u0142o. Wtedy strasznie zosta\u0142 pobity Antoni Jankowski (patrz poni\u017cej \u00a0obozowe zdj\u0119cie i akt zgonu),<\/span> murarz z zawodu, kt\u00f3ry w wyniku odniesionych obra\u017ce\u0144 wkr\u00f3tce zmar\u0142. By\u0142a to pierwsza ofiara w\u015br\u00f3d wi\u0119\u017ani\u00f3w, z kt\u00f3rymi Jerzy Lauda\u0144ski przyby\u0142 do KL Auschwitz. W o\u015bwi\u0119cimskim obozie by\u0142 tak\u017ce wi\u0119ziony jego syn Henryk Jankowski, oznaczony numerem 63783 i c\u00f3rka Irena Jankowska, oznaczona numerem 22524.<\/span><\/a> Obydwoje pobyt w niemieckich obozach koncentracyjnych prze\u017cyli.<\/span><\/span><\/p>\n

Podczas rejestracji w obozie, kiedy nadano mu numer 63805, podszed\u0142 do niego starszy wiekiem wi\u0119zie\u0144, m\u00f3wi\u0105c:\u00a0\u201eCh\u0142opaki, idzie zima i ci\u0119\u017cko tu prze\u017cy\u0107. Podawajcie takie zawody, co pod dach p\u00f3jdziecie\u201d.<\/em><\/p>\n

\"Akt<\/a>
Akt zgonu Antoniego Jankowskiego<\/figcaption><\/figure>\n

Jurkowi stan\u0105\u0142 wtedy przed oczami warsztat szewski wujka w Jedwabnem. Bez namys\u0142u poda\u0142: szewc \u2013 i to zapewne uratowa\u0142o mu \u017cycie, bo ju\u017c by\u0142 bardzo wycie\u0144czony. Na swoje szcz\u0119\u015bcie otrzyma\u0142 prac\u0119 w warsztacie szewskim na terenie garbarni, wykonuj\u0105c proste czynno\u015bci przy reperacji obozowych \u201edrewniak\u00f3w\u201d. Pracowa\u0142 w cieple, gdzie bito tylko za niewykonanie normy. \u201eKapo \u2013 dodaje \u2013 bi\u0142 kijem, ile chcia\u0142, tyle la\u0142, dziesi\u0119\u0107, dwadzie\u015bcia, niejeden nie m\u00f3g\u0142 wsta\u0107. Raz nie wykona\u0142em normy i dosta\u0142em par\u0119 kij\u00f3w\u201d<\/em>. Zel\u00f3wki by\u0142y robione z\u00a0metalowych puszek po cyklonie B.<\/p>\n

Pewnego razu Jerzy Lauda\u0144ski skaleczy\u0142 u r\u0119ki palec pod paznokciem kawa\u0142kiem blachy. Wda\u0142o si\u0119 zaka\u017cenie i musia\u0142 zg\u0142osi\u0107 si\u0119 do obozowego szpitala. Zosta\u0142 wprawdzie do niego przyj\u0119ty i by\u0142 operowany, ale o ma\u0142o nie pad\u0142 ofiar\u0105 \u201ewybi\u00f3rki\u201d przeprowadzanej w\u015br\u00f3d chorych. Z powodu wycie\u0144czenia by\u0142 kandydatem \u201ena gaz\u201d, ale dzi\u0119ki pomocy lekarza – wi\u0119\u017ania ocala\u0142. Do si\u0142 wraca\u0142 powoli m.in. dzi\u0119ki paczkom, kt\u00f3re wysy\u0142ali mu rodzice. Pierwsz\u0105 z nich otrzyma\u0142 na \u015awi\u0119ta Bo\u017cego Narodzenia w 1942 roku.<\/p>\n

Podczas jednej niedzieli, kiedy karnie pracowa\u0142 w \u017cwirowni, na jego oczach esesman zmusi\u0142 wychudzonego wi\u0119\u017ania \u017byda do oddalenia si\u0119 z miejsca pracy i zastrzeli\u0142 go jako rzekomego uciekiniera.<\/p>\n

\"Antoni<\/a>
Antoni Jankowski, zmar\u0142 na skutek pobicia 15.10.1942 r.<\/figcaption><\/figure>\n

W marcu 1943 roku, noc\u0105 do bloku nr 22 a, gdzie spa\u0142 Jerzy Lauda\u0144ski, wpadli niespodziewanie esesmani, wyp\u0119dzaj\u0105c wszystkich wi\u0119\u017ani\u00f3w. Uformowano transport, w kt\u00f3rym wyjecha\u0142 do KL Gross-Rosen. Jednak s\u0142ynny kamienio\u0142om omin\u0105\u0142 go, bo po sze\u015bciu tygodniach znalaz\u0142 si\u0119 ju\u017c w Oranienburgu. Przebywa\u0142 w jednym z podoboz\u00f3w KL Sachsenhausen, po\u0142o\u017conym na przedmie\u015bciu Berlina, pracuj\u0105c przy produkcji cz\u0119\u015bci do czo\u0142g\u00f3w.<\/p>\n

\"Henryk<\/a>
Henryk Jankowski, syn Antoniego, prze\u017cy\u0142<\/figcaption><\/figure>\n

26 kwietnia 1945 roku Jerzy Lauda\u0144ski zobaczy\u0142 pierwszych zwiadowc\u00f3w sowieckich, kt\u00f3rzy uwolnili wi\u0119\u017ani\u00f3w i tak ich zapami\u0119ta\u0142:\u00a0\u201eByli uzbrojeni, obwieszeni granatami i brudni, \u015bwieci\u0142y si\u0119 im tylko oczy i z\u0119by, krzykn\u0119li do wi\u0119\u017ani\u00f3w, \u017ceby uciekali, bo za chwil\u0119, w celu likwidacji esesman\u00f3w ukrywaj\u0105cych si\u0119 po barakach, zostan\u0105 one ob\u0142o\u017cone ogniem artyleryjskim. Tak si\u0119 te\u017c sta\u0142o. Z daleka widzieli\u015bmy potem, jak z barak\u00f3w wylatuj\u0105cych w powietrze posypa\u0142y si\u0119 tylko drzazgi\u201d.<\/em><\/p>\n

P\u00f3\u017aniej czeka\u0142a go piesza w\u0119dr\u00f3wka w grupie sze\u015bciu koleg\u00f3w do Odry, a nast\u0119pnie r\u00f3\u017cnymi \u015brodkami lokomocji do Jedwabnego, gdzie ostatecznie przyby\u0142 15 maja 1945 roku. By\u0142 bardzo s\u0142aby i wychudzony. W rodzinnym domu nie by\u0142o go prawie cztery lata.<\/p>\n

Rok p\u00f3\u017aniej o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Halin\u0105 Konferowicz, bior\u0105c \u015blub ko\u015bcielny w Bia\u0142ej Piskiej i rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 jako sprzedawca w sklepie. Rodzice i dwaj bracia tak\u017ce szcz\u0119\u015bliwie prze\u017cyli wojn\u0119, ale koszmar tragicznych przej\u015b\u0107 dla rodziny Lauda\u0144skich \u2013 jak si\u0119 okaza\u0142o \u2013 mia\u0142 jeszcze trwa\u0107 przez kilka lat.<\/p>\n

S\u0105d \u2013 1949 rok<\/h4>\n

Brat Jerzego Lauda\u0144skiego, Kazimierz, twierdzi\u0142:<\/p>\n

\u201eOrganizacja komunistyczna [w Jedwabnem – dop. A.C.] istnia\u0142a ju\u017c d\u0142ugo przed wybuchem wojny. Policja mia\u0142a z ni\u0105 wiele k\u0142opot\u00f3w. Gdy po 17 wrze\u015bnia 1939 roku kom\u00f3rka ta, jakby w rewolucj\u0119, zorganizowa\u0142a w\u0142adz\u0119 \u2013 ochotnicz\u0105 milicj\u0119, cz\u0142onkami organizacji zostali nieliczni Polacy i w wi\u0119kszo\u015bci skomunizowana m\u0142odzie\u017c \u017cydowska. Wybrykom tej organizacji przeciwne by\u0142o starsze spo\u0142ecze\u0144stwo \u017cydowskie. I tu trzeba dok\u0142adnie rozr\u00f3\u017cnia\u0107 komunist\u00f3w od spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Do tej \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci Polacy nie czuli nienawi\u015bci, nie by\u0142o bowiem do tego \u017cadnego powodu. I o ile Polacy wsp\u00f3\u0142czuli tragedii \u017cydowskiej, to byli przekonani, \u017ce komunist\u00f3w \u017cydowskich spotka\u0142a zas\u0142u\u017cona kara boska\u201d.<\/em><\/p>\n

Na powy\u017csz\u0105 wypowied\u017a warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119. \u015awiadczy ona by\u0107 mo\u017ce o tym, \u017ce jednym z\u00a0aspekt\u00f3w wydarze\u0144 poprzedzaj\u0105cych 10 lipca 1941 roku w Jedwabnem, kiedy nie istnia\u0142a polska w\u0142adza, by\u0142o kierowanie si\u0119 \u201eludowym\u201d poczuciem krzywdy i zado\u015b\u0107uczynieniem jej. Takie zdarzenia mia\u0142y miejsce najprawdopodobniej ju\u017c nazajutrz po wkroczeniu Niemc\u00f3w do Jedwabnego, 23 czerwca 1941 roku. Ich ofiar\u0105 pad\u0142 m.in. by\u0142y milicjant na s\u0142u\u017cbie sowieckiej, Polak o nazwisku Czes\u0142aw Krupi\u0144ski, wzgl\u0119dnie Kupiecki, kt\u00f3rego wskazano \u017candarmom niemieckim, a ci go zastrzelili.<\/p>\n

Kazimierz Lauda\u0144ski m\u00f3wi\u0142:\u00a0\u201eEpilog nikomu nie by\u0142 znany do ko\u0144ca.(\u2026) Po Niemcach mo\u017cna by\u0142o si\u0119 wszystkiego spodziewa\u0107, ale spalenie \u017cywcem tylu ludzi by\u0142o strasznym zaskoczeniem\u201d.<\/em><\/p>\n

Jerzy Lauda\u0144ski nie wiedzia\u0142, \u017ce kiedy jeszcze by\u0142 wi\u0119\u017aniem KL Sachsenhausen, Szmul Wasersztajn, funkcjonariusz Ministerstwa Bezpiecze\u0144stwa Publicznego, kt\u00f3ry pochodzi\u0142 z Jedwabnego, ukrywany w czasie wojny przez polsk\u0105 rodzin\u0119 Wyrzykowskich, z\u0142o\u017cy\u0142 obszern\u0105 relacj\u0119 przed pracownikami \u017bydowskiej Komisji Historycznej w Bia\u0142ymstoku 5 kwietnia 1945 roku. Oto jej fragment:<\/p>\n

\u201eW czasie pierwszych pogrom\u00f3w i podczas rzezi, odznaczyli si\u0119 okrucie\u0144stwem ni\u017cej wymienieni wyrzutki: 1. Szlezi\u0144ski, 2. Karolak, 3. Borowiuk (Borowski) Mietek, 4. Borowiuk (Borowski) Wac\u0142aw, 5. Jerma\u0142owski, 6. Ramutowski Bolek, 7. Rogalski Bolek, 8. Szelawa Stanis\u0142aw, 9. Szelawa Franciszek, 10. Koz\u0142owski Geniek, 11. Trzaska, 12. Tarnoczek Jerzyk, 13. Lauda\u0144ski Jurek, 14. Laciecz Czes\u0142aw\u201d.<\/em><\/p>\n

Chocia\u017c relacja Wasersztajna, kt\u00f3ry jeszcze d\u0142ugo pracowa\u0142 w resorcie bezpiecze\u0144stwa i najprawdopodobniej wyjecha\u0142 z \u0141om\u017cy dopiero po wydarzeniach marcowych w 1968 roku do Izraela, gdzie zmar\u0142 oko\u0142o 2000 roku, wydaje si\u0119 zbiorem bardziej zas\u0142yszanych i niesprawdzonych do ko\u0144ca fakt\u00f3w, ni\u017c rzeczywi\u015bcie widzianych przez niego zdarze\u0144, mimo to wystarczy\u0142a, aby wymieniony w niej Jurek Lauda\u0144ski zosta\u0142, tym razem ju\u017c po wojnie, po raz kolejny uwi\u0119ziony.<\/p>\n

15 stycznia 1949 roku by\u0142y wi\u0119zie\u0144 KL Auschwitz, nr obozowy 63805, zosta\u0142 aresztowany przez funkcjonariuszy UB i osadzony w wi\u0119zieniu w \u0141om\u017cy. Podczas \u015bledztwa Jerzy Lauda\u0144ski zaprzecza\u0142 jakimkolwiek stawianym przeciwko niemu zarzutom co do udzia\u0142u w zbrodniach pope\u0142nionych na \u017bydach w Jedwabnem. \u015aledczy, \u201ekawa\u0142 ch\u0142opa\u201d, pr\u00f3bowa\u0142 na nim takie zeznania wymusi\u0107 si\u0142\u0105: biciem gum\u0105 lub pi\u0119\u015bci\u0105 w twarz. Wiedz\u0105c o wcze\u015bniejszym pobycie przes\u0142uchiwanego w KL Auschwitz, chwyta\u0142 go za w\u0142osy i t\u0142uk\u0105c jego g\u0142ow\u0105 o \u015bcian\u0119, m\u00f3wi\u0142 do niego:\u00a0\u201eSzkoda, \u017ce sk\u2026 tam przez komin nie poszed\u0142e\u015b, bo bym dla ciebie teraz zdrowia nie marnowa\u0142\u201d.<\/em><\/p>\n

W protokole ten m\u00f3wi\u0105cy ze wschodnim akcentem funkcjonariusz UB pisa\u0142 co chcia\u0142, nie daj\u0105c przes\u0142uchiwanemu nic do przeczytania i zmusza\u0142 go do podpisania zaprotoko\u0142owanych dowolnie zezna\u0144, u\u017cywaj\u0105c przy tym cz\u0119sto przekle\u0144stwa: \u201eBla\u0107\u2026, bla\u0107\u201d.<\/p>\n

W wi\u0119zieniu w \u0141om\u017cy przebywa\u0142 tak\u017ce ojciec Jerzego \u2013 Czes\u0142aw Lauda\u0144ski wraz z synem Zygmuntem. Im r\u00f3wnie\u017c zarzucano wsp\u00f3\u0142udzia\u0142 w zbrodni pope\u0142nionej na \u017bydach w Jedwabnem. Wszyscy trzej konsekwentnie zaprzeczali w \u015bledztwie, a p\u00f3\u017aniej podczas procesu pope\u0142nionym rzekomo czynom.<\/p>\n

S\u0105d Okr\u0119gowy w \u0141om\u017cy og\u0142osi\u0142 wyrok 17 maja 1949 roku. Ojca Czes\u0142awa wprawdzie uniewinniono, lecz synowie zostali skazani z paragrafu za wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z hitlerowcami: Jerzy Lauda\u0144ski \u2013 15 lat wi\u0119zienia i Zygmunt Lauda\u0144ski \u2013 12 lat wi\u0119zienia. Spo\u015br\u00f3d w\u00f3wczas os\u0105dzonych wy\u017cszy wyrok otrzyma\u0142 jedynie niemiecki \u017candarm z Jedwabnego, Karol Bardo\u0144 \u2013 kara \u015bmierci. Jerzy Lauda\u0144ski dalej opowiada:<\/p>\n

\u201eW moim akcie oskar\u017cenia by\u0142o, \u017ce Niemcy dokonali tego zab\u00f3jstwa, a Polacy pomagali. By\u0142em skazany za wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z okupantem. Zaprzeczy\u0142em temu w ostatnim s\u0142owie, lecz to nie zosta\u0142o wys\u0142uchane, ale ludzie s\u0142yszeli. Niekt\u00f3re kobiety, jak wyprowadzano mnie z s\u0105du po og\u0142oszeniu wyroku m\u00f3wi\u0142y: \u201eale pan im dobrze powiedzia\u0142\u201d, bo w ostatnim s\u0142owie jeszcze doda\u0142em: \u201eWysoki s\u0105dzie, prosz\u0119 mnie s\u0105dzi\u0107 za to, \u017ce b\u0119d\u0105c wi\u0119\u017aniem Sachsenhausen pracowa\u0142em w fabryce czo\u0142g\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142y u\u017cywane na pewno na froncie wschodnim i Sowiet\u00f3w bi\u0142y, ja tam pracowa\u0142em. Prosz\u0119 mnie za to s\u0105dzi\u0107\u201d. S\u0119dziowie spojrzeli po sobie i tylko na ich twarzach pojawi\u0142 si\u0119 ironiczny u\u015bmiech. Ale mia\u0142em chocia\u017c satysfakcj\u0119, \u017ce ludzie, kt\u00f3rych wtedy by\u0142a pe\u0142na sala, to s\u0142yszeli\u201d.<\/em><\/p>\n

Stalinowskie wi\u0119zienia<\/h4>\n

Po og\u0142oszeniu wyroku Jerzego Lauda\u0144skiego wywieziono do Ostro\u0142\u0119ki, a nast\u0119pnie do wi\u0119zienia przy ul. 11 Listopada w Warszawie. Najd\u0142u\u017cej w odosobnieniu przebywa\u0142 jednak w Goleniowie, gdzie by\u0142y warsztaty mechaniczne, w kt\u00f3rych pracowa\u0142 jako tokarz, maj\u0105c do\u015bwiadczenie wyniesione z pracy w hitlerowskiej fabryce czo\u0142g\u00f3w. Nad wi\u0119\u017aniami zn\u0119cano si\u0119 psychicznie, wrzucaj\u0105c im do cel dzie\u0142a Marksa, Engelsa, Lenina i Stalina i zmuszaj\u0105c do ich czytania. Ponadto warunki wi\u0119zienne by\u0142y niezwykle uci\u0105\u017cliwe, np. spacer trwa\u0142 tylko pi\u0119\u0107 minut, ubrania by\u0142y miesi\u0105cami nieprane, jedzenie ma\u0142o kaloryczne, a rodzina nie mog\u0142a uwi\u0119zionemu, cho\u0107by nawet by\u0142 umieraj\u0105cy, dostarczy\u0107 lek\u00f3w w razie choroby. W celi o\u00a0wymiarach 2 m x 4 m przebywa\u0142o dziewi\u0119ciu wi\u0119\u017ani\u00f3w. Warunki by\u0142y okropne.<\/p>\n

Warto doda\u0107, \u017ce w tym wi\u0119zieniu, na \u017cyczenie \u017cony Haliny \u2013 Jerzy Lauda\u0144ski wzi\u0105\u0142 z ni\u0105 \u015blub cywilny, bo uprzednio nie przywi\u0105zywa\u0142 do tego wagi. Uroczysto\u015b\u0107 za\u015blubin odby\u0142a si\u0119 w gabinecie naczelnika wi\u0119zienia. Ten wcze\u015bniej przez godzin\u0119 namawia\u0142 Halin\u0119, aby zmieni\u0142a decyzj\u0119:\u00a0\u201eNiech si\u0119 pani zastanowi, co pani robi \u2013 przecie\u017c on ma do odsiedzenia wyrok pi\u0119tnastu lat wi\u0119zienia\u201d.<\/em><\/p>\n

5 lipca 1952 roku po operacji raka \u017co\u0142\u0105dka braciom Lauda\u0144skim zmar\u0142a matka. Jerzy nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 na jej pogrzebie i o tym smutnym fakcie dowiedzia\u0142 si\u0119 dopiero dwa miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej, podczas wi\u0119ziennego widzenia z \u017con\u0105.<\/p>\n

O \u015bmierci J\u00f3zefa Stalina dowiedzia\u0142 si\u0119 w Goleniowie z kolei z gazet, kt\u00f3re rozdawano wi\u0119\u017aniom jako papier higieniczny. W jednej z nich zobaczy\u0142 \u201eojca narod\u00f3w\u201d le\u017c\u0105cego w trumnie, co wszystkich wi\u0119\u017ani\u00f3w bardzo ucieszy\u0142o \u2013 s\u0142usznie przewidywali, \u017ce powinny nast\u0105pi\u0107 zmiany na lepsze.<\/p>\n

Kiedy wkr\u00f3tce przewieziono Jerzego Lauda\u0144skiego do wi\u0119zienia w Cieszynie, podczas \u015awi\u0105t Wielkanocnych zachorowa\u0142 na zapalenie p\u0142uc, ale wtedy praktykowano ju\u017c na szcz\u0119\u015bcie inne podej\u015bcie do wi\u0119\u017ani\u00f3w \u2013 i to uratowa\u0142o mu \u017cycie.<\/p>\n

Na koniec trafi\u0142 jeszcze do jednego wi\u0119zienia. By\u0142 nim zak\u0142ad karny w Sieradzu, w kt\u00f3rym nadszarpni\u0119te d\u0142ugoletnim wi\u0119zieniem zdrowie ca\u0142kowicie odm\u00f3wi\u0142o mu pos\u0142usze\u0144stwa. W\u00a0zasadzie a\u017c do momentu uwolnienia ca\u0142y ju\u017c czas przebywa\u0142 w celi szpitalnej, gdzie warunki odosobnienia by\u0142y niepor\u00f3wnywalnie lepsze.<\/p>\n

Jerzy Lauda\u0144ski z wi\u0119zienia w Sieradzu zosta\u0142 przedterminowo zwolniony i wyszed\u0142 na wolno\u015b\u0107 1 marca 1957 roku. Nieco wcze\u015bniej, ale r\u00f3wnie\u017c dopiero po \u201eodwil\u017cy\u201d pa\u017adziernikowej 1956 roku, brama wi\u0119zienna otworzy\u0142a si\u0119 przed jego bratem Zygmuntem.<\/p>\n

Prokurator z IPN<\/h4>\n
\n

– W grudniu 2000 roku – m\u00f3wi Jerzy Lauda\u0144ski \u2013 odwiedzi\u0142 mnie prokurator z Instytutu Pami\u0119ci Narodowej. \u2013 Do chwili zetkni\u0119cia si\u0119 z nim \u017cadne obci\u0105\u017cenia \u015bwiadk\u00f3w nie by\u0142y mi znane. Dopiero wspomniany prokurator mi je odczyta\u0142, ale to wszystko by\u0142y zeznania wymuszone przez UB, np. zeznania Henryka Krystofczyka, kt\u00f3ry by\u0142 zagorza\u0142ym komunist\u0105 i taka by\u0142a ca\u0142a jego rodzina. On wprawdzie mnie nie obci\u0105\u017ca\u0142, zeznaj\u0105c na m\u00f3j temat w s\u0105dzie: \u201eTo by\u0142 taki m\u0142ody g\u00f3wniarz, to na niego nie zwraca\u0142em uwagi\u201d, natomiast koniecznie chcia\u0142 \u201eutopi\u0107\u201d mojego ojca. O\u015bwiadczy\u0142, \u017ce dobrze ukryty widzia\u0142 z bliskiej odleg\u0142o\u015bci, jak \u201eCzes\u0142aw Lauda\u0144ski bi\u0142 \u017byd\u00f3w i prowadzi\u0142 do spalenia\u201d. Kiedy nasz adwokat poprosi\u0142 go, aby powiedzia\u0142, czy m\u00f3j ojciec nosi\u0142 wtedy w\u0105sy \u2013 w\u00f3wczas za\u0142ama\u0142 si\u0119 i speszony odpowiedzia\u0142: \u201eNo, ja tak dok\u0142adnie tego nie widzia\u0142em\u201d.<\/em><\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

Ka\u017cdy \u015bwiadek by\u0142 ponadto zastraszany przez UB, bo funkcjonariusze chcieli si\u0119 wywi\u0105za\u0107 z\u00a0zadania i wykaza\u0107, \u017ce wykryli sprawc\u00f3w.<\/p>\n

Epilog<\/h4>\n

W niemieckich nazistowskich obozach koncentracyjnych Jerzy Lauda\u0144ski przebywa\u0142 prawie trzy lata, w stalinowskich wi\u0119zieniach ponad osiem lat \u2013 od 1949 do 1957 roku.<\/p>\n

Adam Cyra<\/span><\/strong><\/p>\n

O\u015bwi\u0119cim, dnia 8 lipca 2016 r.<\/span><\/em><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W dniu 10 lipca 2016 roku min\u0119\u0142a 75. rocznica mordu \u017byd\u00f3w w Jedwabnem, kt\u00f3ry\u00a0Jan Tomasz Gross w spos\u00f3b tendencyjny opisa\u0142 w swojej ksi\u0105\u017cce „S\u0105siedzi” (wydana w 2001 r.) jako zbrodni\u0119 pope\u0142nion\u0105 przez Polak\u00f3w, ich s\u0105siad\u00f3w. Pi\u0119tna\u015bcie lat temu rozmawia\u0142em na temat tragicznych wydarze\u0144 w Jedwabnem z Jerzym Lauda\u0144skim, by\u0142ym wi\u0119\u017aniem KL Auschwitz, kt\u00f3ry jako rzekomo …<\/p>\n","protected":false},"author":1113,"featured_media":19293,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_uag_custom_page_level_css":"","footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"uagb_featured_image_src":{"full":["https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/07\/pobrane.jpg",340,146,false],"thumbnail":["https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/07\/pobrane-150x146.jpg",99,96,true],"medium":["https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/07\/pobrane-300x128.jpg",150,64,true],"medium_large":["https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/07\/pobrane.jpg",340,146,false],"large":["https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/07\/pobrane.jpg",300,129,false],"1536x1536":["https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/07\/pobrane.jpg",340,146,false],"2048x2048":["https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/07\/pobrane.jpg",340,146,false]},"uagb_author_info":{"display_name":"","author_link":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/author\/"},"uagb_comment_info":0,"uagb_excerpt":"W dniu 10 lipca 2016 roku min\u0119\u0142a 75. rocznica mordu \u017byd\u00f3w w Jedwabnem, kt\u00f3ry\u00a0Jan Tomasz Gross w spos\u00f3b tendencyjny opisa\u0142 w swojej ksi\u0105\u017cce „S\u0105siedzi” (wydana w 2001 r.) jako zbrodni\u0119 pope\u0142nion\u0105 przez Polak\u00f3w, ich s\u0105siad\u00f3w. Pi\u0119tna\u015bcie lat temu rozmawia\u0142em na temat tragicznych wydarze\u0144 w Jedwabnem z Jerzym Lauda\u0144skim, by\u0142ym wi\u0119\u017aniem KL Auschwitz, kt\u00f3ry jako rzekomo…","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19292"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1113"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19292"}],"version-history":[{"count":77,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19292\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":35163,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19292\/revisions\/35163"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/19293"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19292"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=19292"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wprawnymokiemhistoryka.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=19292"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}